મસૂદો:ખાતમિયત (અંતિમતા)

ખાતમિયત (અરબી: خاتَمِیّت)નો અર્થ એ છે કે હઝરત મોહમ્મદ (સ.અ) અંતિમ પયગંબર છે અને ઇસ્લામ અંતિમ આકાશી ધર્મ છે, અને તેમના પછી બીજો કોઈ પયગંબર કે ઇલાહી ધર્મ આવવાનો નથી. ખાતમિયતનો મુદ્દો કુરઆન અને ઇસ્લામી હદીસોમાં આવ્યો છે અને મુસ્લિમ વિદ્વાનો તેને ઇસ્લામ ધર્મની આવશ્યકતાઓમાંથી એક માને છે.

સૂર એ અહઝાબની આયત નંબર 40માં, પયગંબરે આખર (સ.અ)ને 'ખાતમુન્નબિય્યીન' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે, જેનું મુસ્લિમ વિદ્વાનોએ અર્થઘટન કર્યું છે કે તે અલ્લાહ તઆલાના અંતિમ પયગંબર છે. ઇસ્લામ ધર્મની સર્વવ્યાપકતા અને કુરઆનનું અપરિવર્તનીય હોવું એ ખાતમિયતના કારણો અને નવા ધર્મની જરૂર ન હોવા તરીકે ગણવામાં આવ્યું છે.

ખાતમિયતે વીસમી સદીના અંતથી અને બાબિયત અને બહાઈયત જેવા પંથોના ઉદયને કારણે, જેઓ નવા શરિયતનો દાવો કરતા હતા, અને એ પણ વહી (દિવ્ય સંદેશ) અને નબુવ્વત (પયગંબરી) વિશેના નવા દૃષ્ટિકોણને કારણે, ધાર્મિક ચર્ચાઓમાં વિશેષ ધ્યાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

ખાતમિયત પર લખાયેલી કૃતિઓમાં, શિયા મરજએ તકલીદ જાફર સુબ્હાની દ્વારા લખાયેલ "અલ-ખાતમિય્યા ફીલ કિતાબ વસ સુન્નત વલ અક્લિસ સરીહ" અને પાકિસ્તાની જમાતે ઇસ્લામીના સ્થાપક અબુલ અલા મવદૂદી (1282-1358 શ.) દ્વારા લખાયેલ "ખતમુન નબુવ્વત ફી ઝવઇલ કુરઆન વસ સુન્નત"નો સમાવેશ થાય છે.

પરિભાષા

ખાતમિયત મૂળ "ખતમ"માંથી ઉતરી આવ્યો છે. "ખતમ" નો અર્થ કોઈ વસ્તુના અંતે પહોંચવું એવો થાય છે. "ખાતમુન્નબિય્યીન" નો અર્થ એ છે કે જેના દ્વારા નબુવ્વત (પયગંબરી)નો અંત આવે છે. ખાતમિયત એ પણ સામાન્ય રીતે એવો અર્થ ધરાવે છે કે પયગંબર ઇસ્લામ (સ.અ) અંતિમ ઇલાહી પયગંબર છે અને તેમના પછી કોઈ પયગંબર આવવાનો નથી. હઝરત મોહમ્મદ (સ.અ)ના ખાતમ હોવામાંથી, આ નિષ્કર્ષ નીકળે છે કે તેમનો ધર્મ અંતિમ ઇલાહી ધર્મ છે.

ખાતમિયતનું સ્થાન અને મહત્વ

ખાતમિયત, નબુવ્વત અને રિસાલત (પયગંબરી અને સંદેશાવાહકતા)નો અંત અને ઇસ્લામનો અંતિમ ધર્મ હોવો એ ઇસ્લામ ધર્મની આવશ્યકતાઓમાંથી એક છે અને કુરઆને કરીમ અને હદીસોમાં ઉલ્લેખિત છે.

કેટલાક સંશોધકોના કહેવા અનુસાર, વીસમી સદીના અંત સુધી, ખાતમિયતનો મુદ્દો ઇસ્લામી સ્રોતોમાં વ્યાપક અને સ્વતંત્ર રીતે ઉભો થયો ન હતો. તેમણે બેબિઝમ (બાબિયત) અને બહાઈઝમ (બહાઈયત) જેવા પંથોના ઉદય અને તેમના દ્વારા નવા શરિયતના દાવા અને ધર્મ પર પરંપરાગત દૃષ્ટિકોણથી અલગ અભિગમના નિર્માણને, જે નબુવ્વત, વહી અને ખાતમિયતની ચોક્કસ અર્થઘટન તરફ દોરી ગયો, આ સમયગાળા દરમિયાન નબુવ્વતના અંત (ખાતમિયત) ના મુદ્દાના મહત્વમાં ફાળો આપતા પરિબળોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.

કેટલાકનું કહેવું છે કે ખાતમિયત પ્રત્યેનો નવો અભિગમ, ઇકબાલ લાહોરીના ભાષણોથી શરૂ થયો અને તેમની આલોચના અને પરીક્ષણ સાથે ચાલુ રહ્યો. તેમના વિચારો પર પુસ્તકો અને ગ્રંથો લખવામાં આવ્યા છે. મુર્તઝા મુતહ્હરી તેમાંના પહેલા છે જેઓએ ઇકબાલ લાહોરીના વિચારોની આલોચના કરી છે.

ખ્રિસ્તી શિક્ષણોમાં, ખાતમિયત ઉભું કરવામાં આવ્યું નથી; પરંતુ કહેવાય છે કે કેટલાક ખ્રિસ્તી વિદ્વાનો, મુસ્લિમો સાથેના ધાર્મિક ચર્ચાઓમાં, ખાસ કરીને બીજી હિજરી સદીમાં, એવું કહેતા હતા કે ઈસા (અ.સ.) ખાતમુલ અંબિયા છે.

ખાતમિયતની દલીલો

ઇસ્લામના પયગંબરની અંતિમતાના સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કુરાન અને ઇસ્લામિક હદીસો બંનેમાં કરવામાં આવ્યો છે.

કુરઆની દલીલો

મુખ્ય લેખ: આય એ ખાતમિયત

આ સિદ્ધાંતના કુરઆની દલીલોમાંથી, જેનો દાવો મુતકલ્લિમીન (ધાર્મિક ચિંતકો) કરે છે, તે સૂર એ અહઝાબની આયત 40 છે: مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ "મોહમ્મદ (સ.અ) તમારા પુરુષોમાંથી કોઈનો પિતા ન હતા, પરંતુ તે અલ્લાહના રસૂલ (સંદેશાવાહક) અને પયગંબરોના છેલ્લા (ખાતમ) હતા." [સૂર એ અલ-અહઝાબ 33:40]

આ આયતમાં "ખાતમ" શબ્દ બે રીતે કિરાઅત (વાચન) થયો છે: "ખાતમ" અને "ખાતિમ". કિરાઅતે આસિમમાં, "ખાતમ" – ના 'તા' ને ફતહા (ઝબર) સાથે વંચાય છે જે કાં તો મુફાઅલાના બાબનું માઝી (ભૂતકાળનું ક્રિયાપદ) છે જેનો અર્થ 'સમાપ્ત કરવું' છે, અથવા તો ઇસ્મ (નામ) છે અને 'મુદ્રા' અથવા 'પયગંબરોમાં છેલ્લો' નો અર્થ ધરાવે છે. બીજી કિરાઅતમાં 'તા' ને કસ્રા (ઝેર) સાથે, "ખાતિમ" એ ઇસ્મે ફાઇલ (કર્તાવાચક નામ) છે અને 'પયગંબરીને સમાપ્ત કરનાર' નો અર્થ ધરાવે છે.

મુર્તઝા મુતહહરીના કહેવા અનુસાર, બંને કિરાઅતોમાં, આયતનો અર્થ એ છે કે હઝરત મોહમ્મદ (સ.અ) અલ્લાહના અંતિમ પયગંબર રહેશે.

ખાતમિયત સાબિત કરવા માટે, અન્ય આયતોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે; ઉદાહરણ તરીકે કહેવામાં આવ્યું છે કે જે આયતો પયગંબરે આખર (સ.અ)ની રિસાલતને સામાન્ય અને વ્યાપક રીતે પ્રસ્તુત કરે છે, તે ખાતમિયતને દર્શાવે છે. નીચેની આયતો આ વર્ગમાં માનવામાં આવી છે:

• وَ ما أَرْسَلْناک إِلاَّ کافَّهً لِلنَّاسِ بَشِیراً وَ نَذِیراً અને અમે તમને સમસ્ત માનવજાતિ માટે ફક્ત સુશસ્ત્ર (સુવાર્તા આપનાર) અને ડરાવનાર બનાવીને જ મોકલ્યા છે." [સૂર એ સબા 34:28]
• تَبارَک الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی عَبْدِهِ لِیکونَ لِلْعالَمِینَ نَذِیراً પવિત્ર છે તે (અલ્લાહ) જેણે પોતાના બંદા પર ફુરકાન (સત અસતના નિર્ણય કરનાર) નાજિલ (ઉતાર્યું) કર્યો, જેથી તે સમસ્ત જગત માટે ડરાવનાર બની રહે." [સૂર એ અલ-ફુરકાન 25:1]
• و ما اَرسلناک اِلّا رحمةً لِلعالمین અને અમે તમને સમસ્ત જગત માટે ફક્ત દયા (રહમત) બનાવીને જ મોકલ્યા છે." [સૂર એ અલ-અંબિયા 21:107]

હદીસી (રિવાયતી) કારણો

શિયા અને અહલે સુન્નતની હદીસની પુસ્તકોમાં, ખાતમિયત વિશે હદીસો, રિવાયત વર્ણન થઈ છે. ઉદાહરણ તરીકે, પયગંબરે આખર (સ.અ)એ હદીસે મન્ઝિલતમાં, હઝરત અલી (અ.સ.)નો પોતાની સાથેનો સંબંધ, હારૂન (અ.સ.)નો મૂસા (અ.સ.) સાથેના સંબંધ જેવો જ જણાવ્યો છે, સિવાય કે તેમના પછી કોઈ પયગંબર આવવાનો નથી. તેમજ તેમની યાદીમાં આવ્યું છે કે જો કોઈ મારા પછી નબુવ્વત (પયગંબરી)નો દાવો કરે તો તે જૂઠો છે.

ઇમામો (અ.સ.) તરફથી રિવાયત થયેલી કેટલીક દુઆઓમાં પણ પયગંબરે આખર (સ.અ)ની ખાતમિયત તરફ સંકેત કરવામાં આવ્યો છે.

મુખ્ય લેખ: હદીસે حلال محمد حلال الی یوم القیامة

'હલાલુ મોહમ્મદિન હલાલુન ઇલા યૌમિલ કિયામહ

હદીસ 'હલાલુ મુહમ્મદિન હલાલુન ઇલા યૌમિલ કિયામહ' (મોહમ્મદ (સ.અ.વ.)નું હલાલ કિયામતના દિન સુધી હલાલ છે પયગંબર (સ.અ)ની ખાતમિયત અને ઇસ્લામની શાશ્વતતા તરફ સંકેત કરે છે. આ હદીસ દર્શાવે છે કે પયગંબરે આખર (સ.અ) પછી, કોઈ નવો પયગંબર અથવા પુસ્તક આવવાનું નથી અને ઇસ્લામ ધર્મ રદ કરાશે નહીં.

નબુવ્વતના સમાપ્ત થવાનાં કારણો

મુસ્લિમ વિચારકોએ, ખાસ કરીને સમકાલીન યુગમાં, ખાતમિયતના કારણો વિશે દલીલો રજૂ કરી છે, જેમાં કુરઆનનું અપરિવર્તનીય હોવું, ઇસ્લામની સર્વવ્યાપકતા અને તબ્લીગી (પ્રચારક) પયગંબરોની અનિચ્છા નો સમાવેશ થાય છે.

કુરઆનનું અપરિવર્તનીય હોવું

આ પણ જુઓ: કુરઆનનું અપરિવર્તનીય હોવું

નવા ઇલાહી ધર્મનું આગમન, એ કારણે હતું કે પાછલા પયગંબરોના ધર્મોમાં તહરીફ (વિકૃતિ) આવી જતી; પરંતુ આ મુદ્દો ઇસ્લામના સંદર્ભમાં સાચો નથી; કારણ કે અલ્લાહ તઆલાએ કુરઆનને તહરીફથી સુરક્ષિત રાખવાની ગારંટી આપી છે. તેથી ઇસ્લામ પછી, બીજા કોઈ ધર્મની જરૂર નથી.

ઇસ્લામ ધર્મની સર્વવ્યાપકતા

મુખ્ય લેખ: ઇસ્લામની સર્વવ્યાપકતા

ઇકમાલે દીન ની આયત પર આધારિત, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે: "આજે મેં તમારા માટે તમારા ધર્મને પૂર્ણ કરી દીધો છે", ઇસ્લામ એક સર્વવ્યાપી ધર્મ છે અને તેમાં ભાવિ પેઢીઓની જરૂરિયાતો પણ સમાવિષ્ટ છે. પરિણામે બીજા કોઈ ધર્મનું અસ્તિત્વ જરૂરી નથી.

તબ્લીગી (પ્રચારક) પયગંબરોની અનિચ્છા

નવા પયગંબરના પ્રકટ થવાના કારણોમાંનું એક, શરિયત (ધાર્મિક કાયદા)ના વિગતોનો વિવરણ અને અલ્લાહ અને લોકો વચ્ચેના સંબંધની ચાલુ રહેવાની હતી; ઇસ્લામમાં, આ મુદ્દો પયગંબર (સ.અ) અને માસૂમ ઇમામો (અ.સ.) દ્વારા સંભાળવામાં આવ્યો છે અને બારમા ઇમામ (અ.જ.)ના ગૈબત (અદ્રશ્યતા)ના યુગમાં પણ, ધર્મની સ્પષ્ટતા, યોગ્યતા ધરાવતા મુજ્તહિદોને સોંપવામાં આવી છે. તેથી તબ્લીગી પયગંબરોના અસ્તિત્વ માટે કોઈ જરૂરિયાત રહેતી નથી.

ફિલસૂફ અને સમકાલીન વિચારક મુર્તઝા મુતહહરી ખાતમિયત વિશે માને છે કે ખાતમિયતનો યુગ અગાઉના યુગોની તુલનામાં, પ્રારંભિક અવસ્થાઓની તુલનામાં અંતિમ અને વિશિષ્ટ અવસ્થા જેવો છે, એટલે કે તે માનવજાતિના પોતાના અભિપ્રાય બનાવવાનો યુગ છે. જેમ કે યુનિવર્સિટીનો યુગ એ વિશિષ્ટતાનો યુગ એટલે કે પોતાનો અભિપ્રાય બનાવવાનો યુગ હોય છે, તે સંબંધિત ક્ષેત્રમાં ઇજ્તિહાદનો યુગ હોય છે. ખાતમ ધર્મનો યુગ માનવજાતિ માટે, એક વ્યક્તિની સરખામણીમાં બીજી વ્યક્તિના ધ્યાનમાં લીધા વગર, સામાન્ય રીતે, પોતાનો અભિપ્રાય બનાવવાનો યુગ છે. માનવજાતિના પોતાનો અભિપ્રાય બનાવવાના યુગમાં જ તે ધાર્મિક મુદ્દાઓમાં ઇજ્તિહાદ કરવા અને મુજ્તહિદ બનવા લાયક બને છે. તેમજ તે માને છે કે આવી કોઈ વસ્તુ ઇબ્રાહીમ, મૂસા અને હઝરત ઈસા (તમામ પર શાંતિ)ના ધર્મોમાં અસ્તિત્વમાં ન હતી અને કુરઆન જેને 'ફિકાહત' અને 'તફક્કુહ ફિદ દીન' (ધર્મમાં સમજદારી) તરીકે વ્યક્ત કરે છે તે એકદમ તે ધર્મોમાં જોવા મળતું નથી.

ખાતમિયત પર આક્ષેપો

પયગંબર ઇસ્લામની ખાતમિયત પર કેટલાક આક્ષેપો પણ કરવામાં આવ્યા છે જેના જવાબ મુસ્લિમ વિદ્વાનોએ આપ્યા છે.

ખાતમ નો અર્થ ઝીનત (શણગાર) છે

જેમ કે કહેવામાં આવ્યું છે: સૂર એ અહઝાબની આયત 40માં, "ખાતમ" નો અર્થ અંગૂઠી છે અને તેનો અર્થ એ છે કે પયગંબરે આખર (સ.અ), પયગંબરોના શણગાર છે, તેમની છેલ્લા નથી.

જવાબમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે 'ખાતમ' મૂળરૂપે 'ખતમ' (સમાપ્ત) કરવાના સાધનનો અર્થ ધરાવે છે અને અંગૂઠીને પણ આ કારણે 'ખાતમ' નામ આપવામાં આવ્યું છે કે ભૂતકાળમાં પત્રોને અંગૂઠી પર કોતરણી કરીને 'ખતમ' (મુદ્રાંકિત) અને મોહર કરવાનું વધુ થતું. તેથી "ખાતમ" શબ્દનો "શણગાર" તરીકે ઉપયોગ, આયતમાંથી મનમાં આવતા અર્થથી વિરુદ્ધ છે.

રિસાલતનો અંત અથવા નબુવ્વતનો અંત?

કેટલાક લોકોએ ખાતમિયત પર આક્ષેપ કર્યો છે કે કુરઆનમાં પયગંબર (સ.અ)ને "ખાતમુન્નબિય્યીન" કહીને યાદ કરવામાં આવ્યા છે, "ખાતમુલ મુર્સલીન" નહીં. આ કારણે પયગંબર (સ.અ) છેલ્લા નબી (પયગંબર) છે, છેલ્લા રસૂલ (સંદેશાવાહક) નથી, અને તેમના પછી બીજો રસૂલ પઠાવી શકાય છે.

જેમ કે તફસીરે નમુનામાં લખાયું છે, કેટલાકએ જવાબ આપ્યો છે: રિસાલતનું સ્તર નબુવ્વત કરતાં ઉચ્ચ છે અને જે વ્યક્તિ રિસાલત પર પહોંચે છે તે પહેલા નબી હોય છે. પરિણામે, જ્યારે નબુવ્વતનો અંત થાય છે, ત્યારે અવ્વલની કદર (પ્રથમ નિયમ) મુજબ રિસાલતનો પણ અંત થાય છે.

વહી (દિવ્ય સંદેશ)ની જગ્યાએ તર્કશીલતાની શરૂઆત તરીકે ખાતમિયતનો સિદ્ધાંત

અબ્દુલકરીમ સરોશે ઇકબાલ લાહોરીથી સહાયતા લઈને અને તેમની વાતની પુષ્ટિ કરીને, અને 'બસ્તે તજરુબે નબવી' ના સિદ્ધાંત પર ભાર મૂકીને, ખાતમિયતનો બીજો અર્થ રજૂ કર્યો છે. આ બંનેના મતે, માનવીય બુદ્ધિ એટલી વૃદ્ધિ અને પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરી છે કે મનુષ્ય તેના દ્વારા સુખ અને માર્ગદર્શનનો માર્ગ પ્રાપ્ત કરી શકે છે; તેથી "અક્લ" (તર્ક) "વહી" (દિવ્ય સંદેશ)નું સ્થાન લઈ ચૂકી છે અને પયગંબરોને મોકલવાની અને નબુવ્વતની ચાલુ રહેવાની જરૂર નથી. પયગંબરો, પ્રવૃત્તિઓના આધિપત્યના યુગના હતા અને જ્યારે માનવજાતિએ તે યુગ (પ્રવૃત્તિનું આધિપત્ય) પાર કરી અને તર્કના આધિપત્યના યુગમાં પહોંચી, ત્યારે તે પયગંબર અને વહીથી મુક્ત થઈ જાય છે. પરિણામે ઇસ્લામે આ કાર્યથી માનવજાતિને બાલ્યાવસ્થાના યુગમાંથી પરિપક્વતા અને પ્રૌઢાવસ્થાના યુગમાં પહોંચાડી. સરોશ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે પયગંબરો ભાગ્યે જ તર્ક કરતા હતા. આ કારણે ધર્મોની ભાષા, વિલાયતની ભાષા છે અને તર્કની ભાષા નથી.

સરોશના મતે ખાતમિયતનો અર્થ આ જ સત્તા પર બાંધવામાં આવે છે; તર્ક વિના આદેશ આપવાનો અધિકાર પયગંબર (સ.અ)ના વફાત (દેહાંત) સાથે સમાપ્ત થઈ ગયો અને પયગંબર (સ.અ) પછી કોઈને પણ કારણ અને તર્ક વિના બીજાને આદેશ આપવાનો અધિકાર નથી.

તેમ છતાં, પયગંબર (સ.અ) પછી પણ ધાર્મિક અનુભવ ચાલુ રહે છે અને ખાતમિયતના આ અર્થ સાથે તેનો કોઈ વિરોધાભાસ નથી; કારણ કે વ્યક્તિગત ધાર્મિક અનુભવ ફક્ત તેમની પોતાની મર્યાદામાં સીમિત રહે છે અને તે બીજાઓ માટે બંધનકર્તા અને ક્રિયાશીલ નથી અને બીજાઓ પર પુરાવાનું બળ નથી ધરાવતો. પયગંબર (સ.અ) પછી કોઈની પણ બીજા પર વિલાયત (સત્તા/આધિપત્ય) નથી હોતી અને ફક્ત સામૂહિક તર્ક જ સામૂહિક લક્ષણ તરીકે, મનુષ્યોનો શાસક અને વલી (સંરક્ષક) છે.

આ પણ જુઓ: બસ્તે તજરુબે નબવી (પયગંબરી અનુભવનું વિસ્તરણ)

આલોચના

મુર્તઝા મુતહહરીએ પોતાની પુસ્તક 'ખતમે નબુવ્વત'માં ઇકબાલની વાતોનો અર્થ દીનિયત (ધર્મપરાયણતા)ના અંત અને વહીથી મુક્તિ તરીકે લીધો છે જે માત્ર ધર્મપરાયણતાના મૂળ સિદ્ધાંત સાથે સુસંગત નથી, બલ્કે અનુભવાત્મક તર્કનું આધિપત્ય ઇકબાલના પોતાના આધારો સાથે પણ સુસંગત નથી, જે આંતરિક અનુભવને સ્વીકારે છે. મુતહહરીના મતે ખાતમિયતના યુગમાં મનુષ્યને કહેવામાં આવે છે કે તારી બુદ્ધિ એટલે તક પહોંચી છે કે જે વસ્તુઓ વહી દ્વારા તને કહેવાની જરૂર હતી તે તને કહી દેવામાં આવી છે અને તારે તેને અમલમાં લાવવી જોઈએ અને હંમેશા માટે તેમની સાથે તારું જીવન સુસંગત બનાવવું જોઈએ. બીજા શબ્દોમાં ખાતમિયતના યુગનો અર્થ એ નથી કે સભ્યતાના યુગોમાંથી એકનું નામ ખાતમિયતના યુગ છે અને સભ્યતાના યુગો ખાતમિયતનાં માપદંડ નથી. ખાતમિયતનો યુગ એટલે ઓ એ યુગ કે જેમાં માનવજાતિ એટલી તક પહોંચી છે કે જો કાયદો તેને સમજાવવામાં અને શીખવવામાં આવે, તો તે તેને સમજી શકે છે અને પછી પોતાની બુદ્ધિની શક્તિથી હંમેશા માટે તે જ કાયદાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

ઇકબાલ અને સરોશના ટીકાકારોના કહેવા પ્રમાણે, ખાતમિયતના આ અર્થના આધારે પયગંબરો પ્રત્યેનો અભિગમ, તર્ક વિરોધી મનાયો છે જેમાં નબુવ્વતનો અંત તર્કની મુક્તિ જેવો હશે. જ્યારે કે કુરઆન પોતાના વિરોધીઓને આમંત્રણ આપે છે કે તેઓ પોતાની દલીલ અને પુરાવો રજૂ કરે: " قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ કહો: લાવો તમારો પુરાવો, જો તમે સત્યવાદી છો." [સૂર એ અલ-બકરા 2:111] તે પોતે પણ ફિરઔન જેવા વ્યક્તિઓ સામે, જેના ખોટા હોવામાં કોઈ શંકા નથી, પુરાવો રજૂ કર્યો છે તેમજ કુરઆને કરીમે વારંવાર લોકોને પોતાના આદેશોના કારણ અને શાણપણ તરફ ધ્યાન દોર્યું છે અને દરેક નિવેદન પછી, તેના ઉદ્દેશ્ય અને શાણપણ " لعلهم‌ یرشدون લઅલ્લહુમ યર્શદૂન" "કદાચ તે માર્ગદર્શન પામે." [સૂર એ અલ-બકરા 2:186] અને " لعلکم‌ تهتدون લઅલ્લકુમ તહતદૂન" "કદાચ તમે માર્ગદર્શન પામો." [સૂર એ આલે ઇમરાન 3:103] અને " لعلکم‌ تفلحون લઅલ્લકુમ તુફ્લિહૂન" "કદાચ તમે સફળતા પામો." [સૂર એ અલ-આરાફ 7:69] જેવા શબ્દોથી સૂચવ્યું છે. પયગંબર ઇસ્લામ (સ.અ)ના કહેવા અનુસાર પણ, પયગંબરોને લોકો સાથે તેમની બુદ્ધિના અનુસાર વાત કરવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા." [નોંધ 1] આ હદીસ અને સમાન હદીસો પયગંબરોના શિક્ષણોમાં તર્કશીલતાનો સંદર્ભ આપે છે.

તેમજ ટીકાકારો સરોશની વાતોની અનિવાર્યતા ઇતિહાસિક બાબતો અને ઘટનાઓના શીર્ષક હેઠળ ધર્મના મહત્વપૂર્ણ ભાગની અવિશ્વસનીયતા તરફ દોરી જાય છે તેવું માને છે. તેમજ આ આધાર પર, ધર્મનું ક્ષેત્ર, અતિતર્કનું અને તર્કથી મુક્ત ગણાય છે.

ખાતમિયત અને હઝરત ઈસા (અ.સ.)ની પુનરાગમન

આયતે ખાતમિયતની તફસીરમાં હઝરત ઈસા (અ.સ.)ની પુનરાગમનના વિષય પર પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે જેને તે અલ્લાહના રસૂલ (સ.અ)ની ખાતમિયત સાથે વિરોધાભાસી માનતા નથી. કારણ કે મસીહ પુનરાગમન પર પયગંબર (સ.અ)ના ધર્મ પર હશે. જેમ કે તેમની નબુવ્વત મૂળરૂપે પયગંબર ઇસ્લામ (સ.અ) પહેલાની છે. તેથી એ હકીકતને ધ્યાનમાં રાખીને કે બધા શરિયત (ધાર્મિક કાયદાઓ) પયગંબરે આખર (સ.અ)ના આગમન સાથે રદ થઈ ગયા છે અને અન્ય ધર્મોના અનુયાયીઓના દાવાઓ સ્વીકાર્ય નથી, ઈસા (અ.સ) હઝરત મોહમ્મદ (સ.અ)ના શરિયત પર એક કારકૂન અને તેમની ઉમ્મત (સમુદાય)ના એક ભાગ તરીકે પાછા ફરશે.

પુસ્તકસૂચિ

ખાતમિયત વિશે પુસ્તકો લખવામાં આવ્યા છે; તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે:

• ખાતમિયત" શહીદ મુતહહરી દ્વારા લખાયેલ.
• ખતમુન નબુવ્વત ફી ઝવઇલ કુરઆન વસ સુન્નત", અબુલ અલા મવદૂદી (1282-1358 શ.) દ્વારા લખાયેલ, જે પાકિસ્તાની જમાતે ઇસ્લામીના સ્થાપક છે. આ પુસ્તક ઉર્દૂ ભાષામાં લખાયેલ છે અને આ મુદ્દાઓની છણાવટ કરી છે: કુરઆન અને રિવાયતોમાં ખાતમિયત, ખાતમ શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ, ખતમે નબુવ્વત પર સહાબા (સાથીઓ) અને મુસ્લિમ વિદ્વાનોનો ઇજ્મા (સર્વસંમતિ), હઝરત મહદી (અ.જ.)નો ઝુહૂર (પ્રકટીકરણ) અને હઝરત ઈસા (અ.સ.)નો નુઝૂલ (અવતરણ). ખલીલ અહમદ હામિદીએ તેનું અરબીમાં ભાષાંતર કર્યું છે.
• અલ-ખાતમિય્યા ફીલ કિતાબે વસ સુન્નતે વલ અક્લિસ સરીહ", જાફર સુબ્હાની દ્વારા લખાયેલ. આ પુસ્તક અરબી ભાષામાં લખાયેલ છે. તેમાં, ખાતમિયતની શાબ્દિક છણાવટ કરવામાં આવી છે, તેના કુરઆની, રિવાયતી અને અક્લી (તાર્કિક) કારણો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે અને તેના પરના આક્ષેપોના જવાબ આપવામાં આવ્યા છે. રિઝા ઉસ્તાદીએ આ પુસ્તકનું ફારસીમાં ભાષાંતર કર્યું છે.

સ્ત્રોતો

• ઇકબાલે લાહોરી, મોહમ્મદ, અહયાએ ફિકરે દીની દર ઇસ્લામ, અહમદ આરામના ભાષાંતર સાથે, તેહરાન, રિસાલતે કલમ, 1346 શમ્સી.
• શૈખ સદૂક, મોહમ્મદ બિન અલી, મન લા યહઝરહુ અલ-ફકીહ, અલી અકબર ગફ્ફારીનું સંપાદન, કુમ 1414 હિજરી.
• રેઝાનેઝાદ, ઇઝઝઉદ્દીન, ખાતમિયત, નફીએ બાબિયત, ઇન્તિઝારે મઉદ, નંબર 18, 1391 શમ્સી.
• ઇબ્ને ફારસ, અહમદ બિન ફારસ, મોઅજમ મકાયિસ અલ-લુગહ, અબ્દુસ્સલામ મોહમ્મદ હારૂનનું સંશોધન, કુમ, દફ્તરે તબ્લીગાતે ઇસ્લામી હૌઝએ ઇલ્મિયએ કુમ, 1404 હિજરી.
• ઇબ્ને તાવુસ, અલી બિન મૂસા, ફલાહ અલ-સાઈલ વ નજાહ અલ-મસાઈલ, કુમ, બુસ્તાને કિતાબ, 1406 હિજરી.
• બૈઝાવી, અબ્દુલ્લાહ બિન ઉમર, અન્વાર અલ-તનઝીલ વ અસરાર અલ-તાવીલ, બેરૂત, દાર ઇહયા અલ-તુરાસ અલ-અરબી, 1418 હિજરી.
• પાકેતચી, અહમદ, દાઇરાત અલ-મઆરિફે બોઝોર્ગે ઇસ્લામીમાં "ખાતમિયત"નો પ્રવેશ.
• ઝમખશરી, મહમૂદ બિન ઉમર, અલ-કશ્શાફ અન હકાઇક ગવામિઝ અલ-તનઝીલ વ ઉયૂન અલ-અકાવીલ ફી વુજૂહ અલ-તાવીલ, બેરૂત, દાર અલ-કિતાબ અલ-અરબી, ત્રીજી આવૃત્તિ, 1407 હિજરી.
• સુબ્હાની, જાફર , "ખાતમિયત વ મરજઇયતે ઇલ્મી ઇમામાને માસૂમ અલૈહિમ અલ-સલામ", કલામે ઇસ્લામી, નંબર 55, પાઈઝ 1384 શમ્સી.
• સુબ્હાની, જાફર , અલ-ઇલાહિયાત અલા હદયે અલ-કિતાબ વ અલ-સુન્નત વ અલ-અકલ, હસન મોહમ્મદ મક્કી આમિલીના લેખન સાથે, ભાગ 3, કુમ 1412 હિજરી.
• સબ્ઝવારી નજફી, મોહમ્મદ, ઇરશાદ અલ-અઝહાન ઈલા તફસીર અલ-કુરઆન, બેરૂત, દાર અલ-તઆરુફ લીલ-મતબૂઆત, 1419 હિજરી.
• શબ્બર, અબ્દુલ્લાહ, અલ-જવહર અલ-સમીન ફી તફસીર અલ-કિતાબ અલ-મુબીન, કુવૈત, શિરકતે મકતબએ અલ-અલફીન, 1407 હિજરી.
• તબાતબાઈ, મોહમ્મદ હુસૈન, અલ-મીઝાન ફી તફસીર અલ-કુરઆન, કુમ, દફ્તરે ઇન્તિશારાતે ઇસ્લામી વાબસ્તાએ જામએ મુદર્રિસીન હૌઝએ ઇલ્મિયએ કુમ, 1417 હિજરી.
• તબરસી, ફઝલ બિન હસન, મજ્મઉલ બયાન ફી તફસીર અલ-કુરઆન, તેહરાન, નાસિર ખોસરો, ત્રીજી આવૃત્તિ, 1372 શમ્સી.
• તુરૈહી, ફખર અલ-દીન, મજ્મઉલ બહરૈન, સંપાદન: સય્યદ અહમદ હુસૈની, તેહરાન, કિતાબફુરૂશી, 1416 હિજરી.
• તુસી, મોહમ્મદ બિન હસન, મિસ્બાહ અલ-મુતહજ્જિદ વ સિલાહ અલ-મુતઅબ્બિદ, બેરૂત, મુઅસ્સિસએ ફિક્હ અલ-શિયા, 1411 હિજરી / 1991 ઈસવી.
• આરફી શીરદાગી, મોહમ્મદ ઇસ્હાક, ખાતમિયત વ પુર્સિશહાએ નો, મશહદ, દાનિશગાહે ઉલૂમે ઇસ્લામીએ રિઝવી, 1386 શમ્સી.
• અબ્બાસી, વલીયુલ્લાહ, "ખાતમિયત અઝ દીદગાહે ઉસ્તાદ મુતહ્હરી વ ઇકબાલે લાહોરી", રવાકે અન્દિશે, નંબર 28, ફરવર્દીન 1383 શમ્સી.
• અલ્લામા હિલ્લી, હસન બિન યૂસુફ, વાજિબ અલ-ઇબ્તિકાદ અલા જમીઅ અલ-ઇબાદ, કુમ, કિતાબખાનાએ આયતુલ્લાહ મરઅશી નજફી, 1374 શમ્સી.
• કુમી મશહદી, મોહમ્મદ બિન મોહમ્મદ રેઝા, તફસીરે કન્ઝ અલ-દકાઇક વ બહર અલ-ગરાઇબ, તેહરાન, વઝારતે ફર્હંગ વ ઇરશાદે ઇસ્લામી, 1368 શમ્સી.
• કુલૈની, મોહમ્મદ બિન યાકૂબ, અલ-કાફી, સંપાદન: અલી અકબર ગફ્ફારી અને મોહમ્મદ આખૂન્દી, તેહરાન, દાર અલ-કુતુબ અલ-ઇસ્લામિયા, 1407 હિજરી.
• મુસ્લિમ બિન હજ્જાજ, અલ-મુસ્નદ અલ-સહીહ અલ-મુખ્તસર બિ-નકલ અલ-અદલ અન અલ-અદલ ઈલા રસૂલિલ્લાહ સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વ સલ્લમ, બેરૂત, દાર ઇહયા અલ-તુરાસ અલ-અરબી, તારીખ વગર.
• મિસ્બાહ, મોહમ્મદ તકી, રાહ વ રાહનુમાશનાસી (ભાગ 4 અને 5 મઆરિફે કુરઆન), મુઅસ્સિસએ આમૂઝિશી વ પઝોહિશીએ ઇમામ ખુમૈની, કુમ, 1376 શમ્સી.
• મુતહ્હરી, મુર્તઝા, મજ્મુઆએ આસારે ઉસ્તાદ શહીદ મુતહ્હરી, પ્રકાશક અને તારીખ વગર.
• મુતહ્હરી, મુર્તઝા, ખાતમિયત, તેહરાન, સદ્રા, 1380 શમ્સી.
• મકારિમ શીરાઝી, નાસિર, તફસીરે નમુના, તેહરાન, દાર અલ-કુતુબ અલ-ઇસ્લામિયા, 1374 શમ્સી.
• મેયબદી, અહમદ બિન અબી સઊદ, કશ્ફ અલ-અસરાર વ ઉદ્દત અલ-અબ્રાર, સંશોધન: અલી અસગર હિકમત, તેહરાન: નશ્રે અમીર કબીર, 1371 શમ્સી.