મસૂદો:ઝિયારત

હઝરત પયગંબર (સ.અ)ની કબરની ઝિયારત કરતા મુસ્લિમો

ઝિયારત એટલે પયગંબરો, ઇમામો, ઇમામઝાદાઓ અને મોમિનોની કબરો પાસે હાજર થવું. ઝિયારત ઇસ્લામિક સુપ્રશસ્ત કૃત્યોમાંનું એક છે અને સમગ્ર ઇતિહાસમાં, મુસ્લિમોએ તેના પર ખાસ ધ્યાન અને ખંત દાખવ્યો છે. શિયાઓમાં આ કૃત્યને વિશેષ સ્થાન પ્રાપ્ત છે. દર વર્ષે, વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી અસંખ્ય શિયાઓ ઇમામો (અ.સ) અને કેટલાક ઇમામઝાદાઓની કબરોની ઝિયારત માટે મુસાફરી કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આસ્તાન-એ-કુદ્સ-એ-રઝવી (ઇમામ રઝા (અ.સ) ની દરગાહના સંચાલક મંડળ) ના એક અહેવાલ મુજબ, દર વર્ષે ૨૮ મિલિયન લોકો ઇરાનના વિવિધ શહેરો અને કેટલાક અન્ય દેશોમાંથી ઇમામ રઝા (અ.સ) ની કબરની ઝિયારત માટે મશહદની મુસાફરી કરે છે. તેવી જ રીતે, હઝરત અબ્બાસ (અ.સ) ની દરગાહના આંકડા કેન્દ્રના અવતરણ મુજબ, સન ૧૪૦૨ (હિજરી શમસી) માં અરબઈનની પદયાત્રામાં અતબાત (પવિત્ર કબરો) ના ઝાયરોની સંખ્યા ૨૨ મિલિયનથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે. ઇબ્ને તૈમિયા અને વહાબીઓ, અન્ય મુસ્લિમ સંપ્રદાયોથી વિપરીત, શિફાઅત (ભલામણ) અને દુઆની સ્વીકૃતિના હેતુથી પયગંબરો અને ધાર્મિક રેહબરોની કબરોની ઝિયારતને બિદઅત (નવીનતા) અને શિર્ક ભરેલું કૃત્ય માને છે. તેનાથી વિપરીત, શિયા વિદ્વાનો અને મોટાભાગના સુન્ની વિદ્વાનો, પયગંબર (સ.અ)ની સુન્નત, સહાબાઓ (સાથીઓ), તાબેઈન (અનુયાયીઓ) અને મુસ્લિમોના સીરા (જીવનચરિત્ર) ના આધારે, ઝિયારતને કાયદેસર (જાએઝ) અને બા ફઝીલત (સદ્ગુણશાળી) માને છે.

ઇસ્લામમાં ઝિયારતની કાયદેસરતા (જવાઝ), તેના સદ્ગુણ (ફઝીલત) અને સ્તુત્યતા (ઇસ્તેહબાબ) તેમજ ઝિયારત વિશે ઇબ્ને તૈમિયાના દૃષ્ટિકોણનું ખંડન કરવા માટે, મુસ્લિમ વિદ્વાનો દ્વારા ઘણી કિતાબો લખવામાં આવી છે. તકીઉદ્દીન સુબકી દ્વારા લિખિત "શિફાઉસ સિકામ ફી ઝિયારતિ ખૈરિલ અનામ" અને ઇબ્ને હજર હૈસમી દ્વારા રચિત "તુહ્ફતુઝ ઝુવ્વાર ઇલા ખબ્રિન નબીય્યિલ મુખ્તાર" આ કિતાબોમાં શામેલ છે. શહીદે અવ્વલ (પ્રથમ શહીદ) દ્વારા લિખિત "અલ-મઝાર ફી કૈફિય્યતિ ઝિયારાતિન નબી વલ અઇમ્મતિલ અત્હાર" પણ એ કિતબોમાંથી એક છે જે પયગંબર (સ.અ) અને શિયા ઇમામો (અ.સ) ની કબરોની ઝિયારતના સદ્ગુણ અને સ્તુત્યતા અને તેમની કબરોની ઝિયારતની શિષ્ટાચાર વિશે લખવામાં આવી છે.

ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિમાં ઝિયારતનું સ્થાન

ઝિયારત, એટલે મૃતકો, મોમિનો, નૈક સાલેહ લોકો અને ખાસ કરીને પયગંબરો, ઇમામો અને ઇમામઝાદાઓની કબરો પાસે ખાસ વિધિઓ સાથે હાજર થવું. જાફર સુબ્હાનીના કહેવા મુજબ, પયગંબર (સ.અ)ની કબર, તેમના અહલુલ બૈત (કુટુંબીજનો) અને મોમિનોની કબરોની ઝિયારત, ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોમાંનો એક ગણાય છે. કેટલાક સુન્ની વિદ્વાનો, જેમ કે ઇબ્ને ઝિયાયે મક્કી (૮૫૪ હિજરી કમરી), શૌકાની, શમ્સુદ્દીન ઝહબી (૭૪૮ હિજરી કમરી), અને અબ્દુર્રહમાન જઝીરી (૧૩૬૦ હિજરી કમરી), પયગંબર (સ.અ) ની કબરની ઝિયારતને અત્યંત સદ્ગુણશાળી કૃત્ય માને છે અને અહેવાલ આપે છે કે હાજીઓ હજના વિધિઓ (મનાસિકો) પૂર્ણ કર્યા પછી પયગંબર (સ.અ) ની કબરની ઝિયારત કરતા હતા.

શિયાઓમાં ઝિયારતનું વિશેષ સ્થાન

શિયાઓ ઇમામો (અ.સ) પાસેથી વર્ણવવામાં આવેલી હદીસોના આધારે, ઇમામો (અ.સ) અને ઇમામઝાદાઓની કબરોની ઝિયારત પર ખાસ ધ્યાન આપે છે. દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં લોકો વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી આ હેતુ માટે મુસાફરી કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આસ્તાન-એ-કુદ્સ-એ-રઝવીએ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ માં જાહેરાત કરી હતી કે દર વર્ષે લગભગ ૨૮ મિલિયન લોકો ઇરાન અને કેટલાક અન્ય દેશોમાંથી ઇમામ રઝા (અ.સ) ની કબરની ઝિયારત માટે મશહદની મુસાફરી કરે છે. તેવી જ રીતે, હઝરત અબ્બાસ (અ.સ)ના હરમના આંકડા કેન્દ્રના અવતરણ મુજબ, સન ૧૪૦૨ શમ્સી, માં અરબઈનની પદયાત્રામાં અતબાતના ઝાયરોની સંખ્યા ૨૨ મિલિયનથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે.

સુન્નીઓમાં શિયા ઇમામોની કબરોની ઝિયારત

ઇતિહાસકારોએ અહેવાલ આપ્યો છે કે કેટલાક સુન્ની વિદ્વાનોએ પણ કેટલાક શિયા ઇમામોની કબરોની ઝિયારત કરી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ત્રીજી અને ચોથી સદી હિજરીના સુન્ની મોહદ્દિસ ઇબ્ને હિબ્બાને કહ્યું છે કે તેણે ઘણી વખત ઇમામ રઝા (અ.સ) ની કબરની ઝિયારત કરી હતી અને તેમના તવસ્સુલ (માધ્યમ બનાવવા) દ્વારા તેની મુશ્કેલીઓ દૂર થઈ હતી. તેવી જ રીતે, ઇબ્ને હજર અસ્કલાનીએ નકલ કરી છે કે ત્રીજી અને ચોથી સદી હિજરીના સુન્ની ફકીહ અને મોહદ્દિસ અબૂબકર મોહમ્મદ બિન ખુઝૈમા, અને નિશાપુરના વિદ્વાન અબૂઅલી સકફી, અન્ય સુન્નીઓ સાથે ઇમામ રઝા (અ.સ) ની કબરની ઝિયારત માટે ગયા હતા. સમ'આની, જે છઠ્ઠી સદી હિજરીના ઇતિહાસકાર, હદીથશાસ્ત્રી (મોહદ્દિસ) અને શાફેઈ મતના વિદ્વાન હતા, તે પણ ઇમામ કાઝિમ (અ.સ) ની કબરની ઝિયારત કરતા અને તેમનો તવસ્સુલ કરતા હતા. સુન્નીઓના ચાર ફકીહઓમાંના એક ઇમામ શાફેઈ પાસેથી પણ નકલ કરવામાં આવ્યું છે કે તેણે ઇમામ કાઝિમ (અ.સ) ની કબરને "ઉપચારાત્મક દવા" તરીકે વર્ણવી હતી.

ઝિયારતની કાયદેસરતા (જવાઝ)

મુસ્લિમ વિદ્વાનોએ ઝિયારતની કાયદેસરતા સાબિત કરવા માટે નીચેના પુરાવાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે:

પયગંબર (સ.અ)ની સુન્નત

ઇસ્લામના પ્રારંભથી જ કબરોની ઝિયારત એક પ્રચલિત કૃત્ય રહી છે. "તારીખુલ મદીનતિલ મુનવ્વરા" પુસ્તકના અહેવાલ મુજબ, પયગંબર (સ.અ) મક્કાના વિજય (ફ્તહે મક્કા)થી પરત ફરતી વખતે મદીના તરફ જતા હતા, ત્યારે તેમણે પોતાની માતા આમિનાની કબરની ઝિયારત કરી અને જણાવ્યું કે તેણે અલ્લાહ પાસે આ ઝિયારતની પરવાનગી માંગી હતી અને તે મેળવી લીધી હતી. ઉપરાંત, એવું નોંધવામાં આવ્યું છે કે તેઓ ઓહદના યુદ્ધના શહીદોની અને બકી (અલ-બકી) ના કબ્રસ્તાનમાં મોમિનોની કબરોની ઝિયારત કરતા હતા. કેટલાક સુન્ની સ્ત્રોતોએ પયગંબર (સ.અ) પાસેથી એવી હદીસો પણ વર્ણવી છે જે ઝિયારતના સદ્ગુણ અને તે કરવાની ભલામણ દર્શાવે છે. તેમાંથી એક હદીસ છે: "مَنْ زَارَ قَبْرِي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی؛ જે મારી કબરની ઝિયારત કરશે, તેને કયામતના દિવસે મારી શિફાઅત (ભલામણ) પ્રાપ્ત થશે."

ઇમામો (અ.સ)ની હદીસો અને સીરત

શિયા હદીસ સ્ત્રોતોમાં, પયગંબરે અકરમ (સ.અ), શિયા ઇમામો અને મોમિનોની કબરોની ઝિયારતની ફઝીલત અને ઇસ્તેહબાબ વિશે અનેક હદીસો વર્ણવવામાં આવી છે. કુલૈનીએ અલ-કાફીમાં "بَابُ فَضْلِ الزِّيَارَاتِ وَ ثَوَابِهَا; ઝિયારતોની ફઝીલતો અને તેના સવાબો" શીર્ષક હેઠળ એક વિભાગ ઝિયારતના સદ્ગુણ અને બદલા સંબંધિત હદીસો માટે ફાળવ્યો છે. તેવી જ રીતે, હુર્રે આમિલીએ વસાઈલુશ શિયા માં "أبواب المزار و ما يناسبه" શીર્ષક હેઠળ એક વિભાગ ઝિયારતની હદીસો માટે ફાળવ્યો છે અને ૧૦૬ પ્રકરણોમાં પયગંબર (સ.અ) અને શિયા ઇમામો (અ.સ) અને પયગંબરોની કબરોની ફઝીલત અને સવાબ, હઝરત માસુમા (સ.અ.) અને અબ્દુલ અઝીમ હસની જેવા ઇમામઝાદાઓની કબરોની ઝિયારત, શહીદો અને મોમિનોની કબરોની ઝિયારત, સ્વસ્થ અને બીમાર વખતે વિશ્વાસી ભાઈની ઝિયારત, વગેરે અંગે વિવિધ હદીસો સંકલિત કરી છે.

અન્ય સ્ત્રોતોમાં પણ શિયા ઇમામોના ઝિયારત કરવાના સીરાના કિસ્સાઓ નોંધવામાં આવ્યા છે: હાકિમે નિશાપુરના "અલ-મુસ્તદરકુ અલસ સહીહયન" માં એક હદીસમાં નકલ કરી છે કે હઝરત ઝહરા (સ.અ) દર શુક્રવારે હમ્ઝા બિન અબ્દુલ મુત્તલિબની કબરની ઝિયારત કરતા હતા, ત્યાં નમાઝ પઢતા અને રડતા હતા. ઇમામ બાકિર (અ.સ) પાસેથી વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે ઇમામ હુસૈન (અ.સ) દર શુક્રવારે રાત્રે ઇમામ હસન (અ.સ) ની કબરની ઝિયારત કરતા હતા. કામિલુઝ ઝિયારાત માં ઇમામ રઝા (અ.સ) પાસેથી વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે ઇમામ સજ્જાદ (અ.સ) ઇમામ અલી (અ.સ) ની કબરની ઝિયારત કરતા હતા, કબર પાસે ઊભા રહેતા, રડતા અને સલામ આપતા હતા.

સહાબાઓ, તાબેઈનોનું કૃત્ય અને વિદ્વાનોનો એકમત (ઇજ્મા)

આઠમી સદી હિજરીના સુન્ની વિદ્વાન સુબકીએ, "શિફાઉસ સિકામ" માં, સુન્ની હદીસ સ્ત્રોતોમાંથી એવી હદીસોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેના આધારે કેટલાક સહાબાઓ અને તાબેઈનો પયગંબર (સ.અ) અને મોમિનોની કબરની ઝિયારત કરતા હતા અને કબરવાળાઓને સલામ મોકલતા હતા.

ઇબ્ને તૈમિયા અને વહાબીઓની ઝિયારત સાથે અસંમતિ

ભારતના હનફી ફકીહ અને મોહદ્દિસ મોહમ્મદ અબ્દુલ હય્ય લખનવી (૧૩૦૪ હિજરી કમરી) ના કહેવા મુજબ, સુન્નીઓના ચાર ન્યાયશાસ્ત્રીઓ (ફકીહો)માંથી કોઈપણ અને અન્ય મુસ્લિમ વિદ્વાનોએ મોમિનોની કબરો, ખાસ કરીને પયગંબર (સ.અ) ની કબરની ઝિયારત અને તેના માટે મુસાફરી કરવાને ગેરકાયદેસર (નાજાયઝ) ગણાવી ન હતી. તેમના કહેવા મુજબ, ઇબ્ને તૈમિયા (૭૨૮ હિજરી) એ પ્રથમ વ્યક્તિ હતા જેમણે આ એકમત સામે વિરોધ કર્યો અને ઝિયારતની કાયદેસરતા પર શંકા ઉઠાવી. ઇબ્ને તૈમિયાના મતે, કબરવાળાઓને સલામ પાઠવવા અને તેમના માટે દુઆ કરવી જાયઝ છે; પરંતુ તેમની પાસે જરૂરિયાત માંગવી અથવા તેમને માધ્યમ બનાવવા અને અલ્લાહને તેમના નામે શપથ આપીને જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા, એ એક ગેરકાયદેસર, બિદઅત ભરેલું અને શિર્ક ભરેલું કૃત્ય ગણાય છે.

જાફર સુબ્હાનીએ પણ યાદ અપાવ્યું છે કે કબરોની ઝિયારત અને તેમના લોકોનો તવસ્સુલ કરવાનો અર્થ એ નથી કે તેઓ ઝાયરોની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવામાં સ્વતંત્ર છે, પરંતુ તે તેમના એ મકામ અને સ્થાનને દર્શાવે છે જે તેમને અલ્લાહ પાસે પ્રાપ્ત છે, અને તેઓ બંદાઓની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા માટે માધ્યમ બની શકે છે.

ઇબ્ને તૈમિયાના ઘણી સદીઓ પછી, બારમી સદી હિજરીમાં, ઝિયારતની કાયદેસરતા સામે વિરોધ વહાબીઓ દ્વારા પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો, અને આ દૃષ્ટિકોણ પંદરમી સદી હિજરી સુધી ચાલુ રહ્યો, તેઓ ઝિયારતને હરામ માને છે અને મુસ્લિમોને તે કરવાથી રોકે છે.

મુસ્લિમ વિદ્વાનો દ્વારા ઇબ્ને તૈમિયા અને વહાબીઓના દૃષ્ટિકોણ (નજરીયા)ની ટીકા

આ દૃષ્ટિકોણની ટીકા સંખ્યાબંધ સુન્ની વિદ્વાનો દ્વારા કરવામાં આવી છે. નવવી, ઇબ્ને હજર અસ્કલાની, ગઝાલી, મુલ્લા અલી કારી હનફી, શમ્સુદ્દીન ઝહબી, જસ્સાસ, ઇબ્ને આબિદીન, હનફી ફકીહ, ઝરકાની, માલિકી ફકીહ, અને ઇબ્ને કુદામા, ફકીહ હમ્બલી જેવા વિદ્વાનો માને છે કે "હદીસે શદ્દે રિહાલ" (જેનો ઇબ્ને તૈમિયાએ ઝિયારતને ગેરકાયદેસર ઠેરવવા માટે ઉલ્લેખ કર્યો છે), તે કબરોની ઝિયારત, ખાસ કરીને પયગંબર (સ.અ)ની કબરની નિષેધના સંદર્ભમાં નથી; પરંતુ તે ત્રણ મસ્જિદો; મસ્જિદુલ હરામ, મસ્જિદુન નબવી અને મસ્જિદુલ અક્સાની ફઝીલત વર્ણવવાના સંદર્ભમાં છે.

જાફર સુબ્હાનીએ પણ કહ્યું છે કે કબરોની ઝિયારત અને તેમના લોકોનો તવસ્સુલ કરવાનો અર્થ એ નથી કે તેઓ અલ્લાહની પરવાનગીથી સ્વતંત્ર રીતે બંદાઓની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરે છે જેથી તે શિર્ક તરફ દોરી જાય; પરંતુ તેનો અર્થ એ છે કે અલ્લાહ પાસે તેમના મકામ અને સ્થાનને કારણે, તેઓને બંદાઓ અને અલ્લાહ વચ્ચે જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા માટે માધ્યમ બનાવવામાં આવે છે.

ઝિયારતના આદાબ

મફાતીહુલ જિનાન માં, ઝાયર માટે શિષ્ટાચાર (આદાબ)નો એક સમૂહ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ઝિયારતનો ગુસ્લ, સ્વચ્છ કપડાં પહેરવા, નિરર્થક વાતોથી બચવા, સુગંધ લગાવવી, ઝિયારતની નમાઝ પઢવી, કુરઆનની તિલાવત કરવી અને દરગાહોમાં અવાજ ઊંચો ન કરવો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

ઝિયારતનામું વાંચવું

મુખ્ય લેખ: ઝિયારતનામું

ઝિયારતનામું, તે લખાણ છે જે શિયા ઇમામો (અ.સ) ની કબરોની ઝિયારત વખતે વાંચવામાં આવે છે, અને તેમાં આ કબરોના લોકોને સલામ અને શ્રદ્ધાંજલિ આપવાનો સમાવેશ થાય છે. ઝિયારતનામાંમાં તૌહીદ, નુબુવ્વત, અલ્લાહના ગુણો જેવી માન્યતાત્મક બાબતો તેમજ ઇમામો (અ.સ) ની ઓળખ, તેમની ફઝીલતો અને મકામો, તવલ્લા અને તબર્રા, શિફાઅત અને તવસ્સુલ સંબંધિત વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. ઝિયારતનામાં કામિલુઝ ઝિયારાત અને અલ-મઝાર પુસ્તકો જેવા ગ્રંથોમાં આવે છે.

બિન-હાજરી ઝિયારત (ઝિયારતે દુર)

મુખ્ય લેખ: દૂરથી ઝિયારત

દૂરથી ઝિયારત એ ઝિયારતને કહેવાય છે જે લોકો ભૌતિક રીતે હાજર ન હોઈ શકવાના કારણે કરે છે. હદીસોમાં, આ પ્રકારની ઝિયારતની ભલામણ કરવામાં આવી છે અને તેનો બદલો હાજર થઈને કરેલી ઝિયારત જેટલો જ ગણવામાં આવ્યો છે. કેટલાક ઝિયારતનામાં, જેમ કે દર નમાઝ પછી પયગંબર (સ.અ) ની ઝિયારત, અઠવાડિયાના દિવસોમાં અને શુક્રવારે ઇમામો (અ.સ) ની ઝિયારત, ઝિયારતે આશુરા અને ઝિયારતે જામિયા કબીરા, હાજર થઈને પણ અને દૂરથી પણ વાંચવામાં આવે છે. કેટલાક હરમોની વર્ચ્યુઅલ ઝિયારત પણ શક્ય છે.

એકવિષયક ગ્રંથો (તકનીગારી)

ઝિયારતના આદાબો અને તેની ફઝીલતો વિશે લખવામાં આવેલા કેટલાક ગ્રંથો નીચે મુજબ છે: કામિલુઝ ઝિયારાત: ઇબ્ને કૌલવયહ કુમ્મી દ્વારા લિખિત, જેમાં ઇમામો (અ.સ) પાસેથી તેમની કબરોની ઝિયારતની ફઝીલત, સવાબ અને આદાબ વિશે હદીસો છે. અલ-મઝાર ફી કૈફિય્યતિ ઝિયારાતિન નબી વલ ઐમ્મતિલ અત્હાર, જે શહીદે અવ્વલ દ્વારા લિખિત "કિતાબુલ મઝાર" તરીકે પ્રખ્યાત છે, જેમાં ઇમામો (અ.સ) ની ઝિયારત, તેના આદાબ અને ફઝીલતનો સમાવેશ થાય છે. તોહ્ફતુઝ ઝુવ્વાર ઇલા કબરિન નબીય્યિલ મુખ્તાર: સુન્ની વિદ્વાન ઇબ્ને હજર હૈસમી (૯૭૪ હિજરી કમરી) દ્વારા લિખિત, જે પયગંબર (સ.અ.)ની કબરની ઝિયારત, તેના આદાબ અને સંબંધિત કૃત્યોની ચર્ચા કરે છે. કિતાબે આદાબે ઝિયારત અઝ દીદગાહે માસૂમીન (અ.સ) (ઇમામો (અ.સ) ના દૃષ્ટિકોણથી ઝિયારતની આદાબનું પુસ્તક), જે વસાઈલુશ શિયા ના "બાબુલ મઝાર" નો મોહસિન દીમા કાર ગરાબ અને અબુલ ફઝલ કાઝિમી દ્વારા ફારસી ભાષામાં કરવામાં આવેલ અનુવાદ છે.

સ્ત્રોતો

• ઇબ્ને હજર અસ્કલાની, અહમદ બિન અલી, ફત્હુલ બારી શરહે સહીહિલ બુખારી, બૈરૂત, દારુલ મઅરિફહ, ૧૩૭૯હ હિજરી કમરી.
• ઇબ્ને તૈમિયા, અહમદ બિન અબ્દિલ હલીમ, કાઇદતુન જલીલહ ફીત તવસ્સુલ વલ વસીલહ, મક્તબતુલ ફુર્કાન, ૧૪૨૨ હિજરી કમરી.
• ઇબ્ને તૈમિયા, અહમદ બિન અબ્દિલ હલીમ, મિન્હાજુસ સુન્નતિન નબવિય્યહ, અરબસ્તાન, જામિઆતુલ ઇમામ મોહમ્મદ બિન સઊદ અલ-ઇસ્લામિય્યહ, ૧૪૦૬ હિજરી કમરી.
• ઇબ્ને હિબ્બાન, મોહમ્મદ બિન હિબ્બાન, અસ-સિકાત, હૈદરાબાદ, મત્બઅતુ મજ્લિસિ દાઇરતિલ મઆરિફિલ ઉસ્માનિય્યહ, ૧૪૦૨ હિજરી કમરી.
• ઇબ્ને હજર હૈસમી, અહમદ બિન મોહમ્મદ, તુહ્ફતુઝ ઝુવ્વાર ઇલા કબ્રિન નબીય્યિલ મુખ્તાર, કાહિરા, દારુસ સહાબહ લિત તુરાસ, ૧૪૧૨ હિજરી કમરી.
• ઇબ્ને શબ્બાહ, અબૂઝૈદ ઉમર, તારીખુલ મદીનતિલ મુનવ્વરા, કુમ, ઇન્તિશારાતે દારુલ ફિક્ર, ૧૪૧૦ હિજરી કમરી.
• ઇબ્ને આબિદીન, મોહમ્મદ અમીન બિન ઉમર, રદ્દુલ મુખ્તાર, બૈરૂત, દારુલ ફિક્ર, ૧૪૧૨ હિજરી કમરી.
• ઇબ્ને કુદામા, અબ્દુલ્લાહ બિન અહમદ, અલ-મુગની, કાહિરહ, મક્તબતુલ કાહિરહ, ૧૩૮૮ હિજરી કમરી.
• ઇબ્ને કોલવયહ, જાફર બિન મોહમ્મદ, કામિલુઝ ઝિયારાત, તસ્હીહ-એ-બેહ્રાદ જાફરી, કુમ, મત્બઅતુસ સદૂક, તારીખ વગર.
• «તેદાદે નેહાઈ ઝાયરાને અરબઈને ઇમસાલ ૨૨ મિલિયન નફર એલામ શુદ», સાઈટ, ખબરગુઝારી-એ-મેહર, તારીખે દરજે મતલબ: ૧૬ શહરીવર ૧૪૦૨ શમ્સી, તારીખે બાઝદીદ: ૨૦ ઓર્દીબેહશ્ત ૧૪૦૩ શમ્સી.
• જઝીરી, અબ્દુર્રહમાન, અલ-ફિક્હુ અલલ મઝાહિબિલ અરબા, બૈરૂત, દારુસ સકલયન, ૧૪૧૯ હિજરી કમરી.
• જસ્સાસ, અહમદ બિન અલી, અહકામુલ કુરઆન, બૈરૂત, દારુલ કુતુબિલ ઇલ્મિય્યહ, ૧૪૧૫ હિજરી કમરી.
• હાકિમ નિશાપૂરી, મોહમ્મદ બિન અબ્દુલ્લાહ, અલ-મુસ્તદરકુ અલસ સહીહયન, બૈરૂત, દારુલ મઅરિફહ, ૧૪૧૧ હિજરી કમરી.
• હુર્રે આમિલી, મોહમ્મદ બિન હસન, વસાઈલુશ શિયા, તહકીક, સૈયદ મોહમ્મદ રિઝા જલાલી, કુમ, મુઅસ્સસતુ આલિલ બૈત (અ), ૧૪૧૬હિ.
• દીમા કાર ગરાબ, મોહસિન વ અબુલ ફઝલ દાઈમી, આદાબે ઝિયારત અઝ દીદગાહ-એ-માસુમીન (તર્જુમ-એ-બાબુલ મઝાર કિતાબે વસાઈલુશ શિયા), મશહદ, ઇન્તિશારાતે આસ્તાને કુદ્સે રઝવી, ૧૩૯૪ શમ્સી.
• ઝહબી, મોહમ્મદ બિન અહમદ, સિયરુ આલામિન નુબલા, બૈરૂત, મુઅસ્સસતુર રિસાલહ, ૧૪૧૪ હિજરી કમરી.
• રિઝવાની, અલી અસ્ગર, સિલ્સિલ-એ-મબાહિસ-એ-વહાબિયત-શિનાસી (ઝિયારતે પયગંબર ઓ અવલિયા), તેહરાન, નશ્રે મશઅર, તારીખ વગર.
• ઝરકાની, મોહમ્મદ બિન અબ્દિલ બાકી, શરહુઝ ઝરકાની અલા મુવત્તઇલ ઇમામ માલિક, કાહિરા, મક્તબતુસ સકાફતિદ્દીનિય્યહ, ૧૪૨૪ હિજરી કમરી.
• «સાલાના ૨૮ મિલિયન નફર ઝાયરે હરમ-એ-ઇમામ રઝા (અ.સ)», સાઈટ, ખબરગુઝારી-એ-સદા ઓ સીમા, તારીખે દરજે મતલબ: ૨ મોર્દાદ ૧૩૯૭ શમ્સી, તારીખે બાઝદીદ: ૨૫ ઓર્દીબેહશ્ત ૧૪૦૩ શમ્સી.
• «ઝિયારત, આમિલે હયાતો હોવિયતે શિયા», સાઈટ, રોઝનામ-એ-કુદ્સ, તારીખે દરજે મતલબ: ૨ તીર ૧૪૦૧ શમ્સી, તારીખે બાઝદીદ: ૪ ખોરદાદ ૧૪૦૩ શમ્સી.
• સુબ્હાની, જાફર, આયીન-એ-વહાબિયત, કુમ, જામિઆ-એ-મુદર્રસીન-એ-હૌઝ-એ-ઇલ્મિય્ય-એ-કુમ, તારીખ વગર.
• સુબ્હાની, જાફર, મન્શૂરે અકાઈદે ઇમામિયા, કુમ, મુઅસ્સસતુલ ઇમામ સાદિક (અ.સ), ૧૩૭૬ શમ્સી.
• સુબકી, તકીઉદ્દીન, અલી બિન અબ્દિલ કાફી, શિફાઉસ સિકામ ફી ઝિયારતિ ખૈરિલ અનામ, તહકીક, સૈયદ મોહમ્મદ રિઝા જલાલી, કુમ, નશ્રે મશઅર, ચોથી આવૃત્તિ, ૧૪૧૯ હિજરી કમરી.
• સમઆની, અબ્દુલ કરીમ બિન મોહમ્મદ, અલ-અન્સાબ, તહકીક: અબ્દુર્રહમાન બિન યહયા અલ-મુઅલ્લિમી અલ-યમાની, હૈદરાબાદ, મજ્લિસુ દાઇરતિલ મઆરિફિલ ઉસ્માનિય્યહ, ૧૩૮૨ હિજરી કમરી.
• સમહૂદી, અલી બિન અબ્દુલ્લાહ, વફાઉલ વફા બિઅખબારિ દારિલ મુસ્તફા, બૈરૂત, દારુલ કુતુબિલ ઇલ્મિય્યહ, ૧૪૧૯ હિજરી કમરી.
• શૌકાની, મોહમ્મદ બિન અલી, નૈલુલ ઔતાર, મિસ્ર, દારુલ હદીસ, ૧૪૧૩ હિજરી કમરી.
• શહીદે અવ્વલ, મોહમ્મદ બિન મક્કી, અલ-મઝાર, કુમ, તસ્હીહ, મોહમ્મદ બાકિર મૂવહ્હિદ અબ્તહી, મદ્રસ-એ-ઇમામ મહ્દી (અ.સ), પ્રથમ આવૃત્તિ, ૧૪૧૦ હિજરી કમરી.
• સનઆની, અબૂબકર અબ્દુર્રઝ્ઝાક બિન હમ્મામ, અલ-મુસન્નફ, હિંદ, અલ-મજ્લિસુલ ઇલ્મી, ૧૪૦૩ હિજરી કમરી.
• અસ્કલાની, ઇબ્ને હજર, તહઝીબુત તહઝીબ, બૈરૂત, દાર સાદિર, તારીખ વગર.
• અલ્લામહ મજ્લિસી, મોહમ્મદ બાકિર, તુહ્ફતુઝ ઝાઈર, કુમ, મુઅસ્સસએ પયામે ઇમામ હાદી (અ.સ) ૧૩૮૬ શમ્સી.
• ગઝાલી, અબૂહામિદ, ઇહ્યાઉ ઉલૂમિદ્દીન, બૈરૂત, દારુલ મઅરિફહ, તારીખ વગર.
• કારી, અલી બિન મોહમ્મદ, મિર્કાતુલ મફાતીહ શરહ મિશ્કાતિલ મસાબીહ, બૈરૂત, દારુલ ફિક્ર, ૧૪૨૨ હિજરી કમરી.
• કુમ્મી, શૈખ અબ્બાસ, કુલ્લિયાતે મફાતીહુલ જિનાન, કુમ, ઇન્તિશારાતે ઉસ્વહ, તારીખ વગર.
• કઅબી, અલી મૂસા, અલ-ઇમામ મૂસા બિન અલ-કાઝિમ (અ.સ) સીરહ ઓ તારીખ, મુઅસ્સસતુર રિસાલહ, ૧૪૩૦ હિજરી કમરી.
• કુલૈની, મોહમ્મદ બિન યઅકૂબ, અલ-કાફી, તહકીક, અલી અકબર ગફ્ફારી, તેહરાન, ઇન્તિશારાતે દારુલ ઇસ્લામિય્યહ, ૧૪૦૭ હિજરી કમરી.
• કિયાની ફરીદ, મર્યમ, «ઝિયારત», દર દાનિશનામ-એ-જહાને ઇસ્લામ, તેહરાન, બુન્યાદે દાઇરતુલ મઆરિફ-એ-ઇસ્લામી, ૧૩૯૫ શમ્સી.
• લખનવી, મોહમ્મદ અબ્દુલ હય્ય બિન મોહમ્મદ અબ્દુલ હલીમ, ઇબ્રાઝુલ ગય્યિલ વાકિઅ ફી શિફાઇલ ઇય્ય, ઇન્તિશારાતે ચશ્મ-એ-ફૈઝ, તારીખ વગર.
• માલિક બિન અનસ, અલ-મોવત્તા, બૈરૂત, દારુ ઇહ્યાઇત તુરાસિલ અરબી, ૧૪૦૬ હિજરી કમરી.
• મુત્તકી હિંદ્દી, અલાઉદ્દીન અલી બિન હિસામુદ્દીન, કન્ઝુલ ઉમ્માલ, બૈરૂત, મુઅસ્સસતુર રિસાલહ, ૧૪૦૧ હિજરી કમરી.
• મુહદ્દિસી, જવાદ, ફરહંગે આશૂરા, કુમ, નશ્રે મઅરૂફ, ૧૩૭૬ શમ્સી.
• મક્કી હનફી, મોહમ્મદ બિન અહમદ બિન મોહમ્મદ બિન ઝિયા, તારીખુલ મક્કતિલ મુશર્રફહ વલ મસ્જિદિલ હરામ, બૈરૂત, દારુલ કુતુબિલ ઇલ્મિય્યહ, પ્રથમ આવૃત્તિ, ૧૪૧૮ હિજરી કમરી.
• નવવી, યહયા બિન શરફ, સહીહ મુસ્લિમ મઅ શરહિલ ઇમામિન નવવી, બૈરૂત, દારુ ઇહ્યાઇત તુરાસિલ અરબી, ૧૩૯૨ હિજરી કમરી.