મસૂદો:પયગંબર (સ.અ) નું મૃત્યુ (રેહલત)

પવિત્ર પયગંબર (સ.અ) ના દરગાહની દક્ષિણ દિવાલ, જે કબરથી ત્રણ મીટર દૂર છે.

પયગંબર (સ.અ)નું અવસાન (અરબી: رحلت پیامبر રેહલત) 11 હિજરીના ઘટનાક્રમોમાંની એક ઘટના છે, જેના બનતા મુસ્લિમોમાં મતભેદ ઊભો થયો અને આ બાબતે તેમના ભવિષ્ય પર ઘણા પ્રભાવો પાડ્યા. શિયા મતના પ્રચલિત મત અનુસાર પયગંબર (સ.અ)નું અવસાન અથવા શહાદત 28 સફરના દિવસે અને અહલે સુન્નતના પ્રચલિત મત અનુસાર 12 રબીઉલ અવ્વલના દિવસે બન્યું. પયગંબર (સ.અ)ના અવસાન અથવા શહાદત અને તેના પરિણામો વિશેની ચર્ચા પણ ઇસ્લામી ઇતિહાસના મહત્વપૂર્ણ વિષયોમાંની એક છે. શિયા અને સુન્ની કેટલાક હદીસ સ્રોતોમાં ઉલ્લેખિત હદીસોના આધારે, શૈખ મુફીદ, શૈખ તૂસી અને અલ્લામા હિલ્લીએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે પયગંબર (સ.અ) એક યહૂદી સ્ત્રી દ્વારા ઝેર આપવામાં આવીને શહીદ થયા હતા, પરંતુ કેટલાકનું માનવું છે કે પયગંબર કુદરતી મૃત્યુ પામ્યા હતા. ઇસ્લામી ઇતિહાસના વિદ્વાન અને સંશોધક સય્યદ જાફર મુર્તઝા આમલીના કહેવા અનુસાર, રસૂલુલ્લાહ (સ.અ) ઘણી વાર ખૂનના પ્રયાસોનું લક્ષ્ય બન્યા હતા અને ઝેરીલા પદાર્થના કારણે દુનિયાથી વિદાય થયા હતા.

ઐતિહાસિક સ્રોતોના અહેવાલ મુજબ, પયગંબર (સ.અ)ના વિદાય લેવા (અવસાન) પછી મદીના લોકો, ખાસ કરીને તેમની પુત્રી ફાતિમા (સ.અ), ખૂબ જ દુઃખી હતા. ઉમર બિન ખત્તાબ ઉમર બિન ખત્તાબે આગ્રહ કર્યો કે પયગંબર મૃત્યુ પામ્યા નથી અને જેઓ માનતા હતા કે પયગંબર દુનિયાથી વિદાય થયા છે, તેમને તેઓ મારી નાખવાની ધમકી આપતા હતા, જ્યાં સુધી કે અબુબકર આવ્યા અને સૂર એ આલે ઇમરાનની આયત 144 વાંચીને તેમને શાંત કર્યા. કેટલાકે ઉમરની આ ક્રિયાને અબુબકરને સત્તા પર લાવવા માટે પહેલેથી યોજાયેલી યોજના ગણાવી છે.

ઇતિહાસકારોના અહેવાલ મુજબ, ઇમામ અલી (અ.સ)એ ફઝલ બિન અબ્બાસ અને ઉસામા બિન ઝૈદ જેવા લોકોની મદદથી પયગંબરને દફન માટે તૈયાર કર્યા અને તેમને તેમના ઘરે દફન કર્યા. પયગંબરના દફન દરમિયાન, કેટલાક અંસાર અને મુહાજિર સરદારો, સકીફા એ બની સાઇદા પર એકઠા થયા અને રસૂલુલ્લાહ (સ.અ)ના નિર્દેશની વિરુદ્ધ જઈને, અબુબકરને પયગંબરનો ઉત્તરાધિકારી નિયુક્ત કર્યો.

સ્થાન અને મહત્વ

પયગંબરે અકરમ (સ.અ)નું અવસાન મુસ્લિમોના ભવિષ્ય પર સ્પષ્ટ અને મહત્વપૂર્ણ અસર કરી હતી. પયગંબરના વિદાય લેવાની તુરંત બાદ, મુહાજિર અને અંસારના કેટલાક મોટા લોકો સકીફા એ બની સાઇદા પર એકઠા થયા અને અબુબકરને ખલીફા તરીકે પસંદ કર્યા. ખલીફાના ચાહકોએ અલીથી બૈઅત (વફાદારીની પ્રતિજ્ઞા) લેવા માટે અલી અને ફાતિમાના ઘર પર હુમલો કર્યો, જે પયગંબરના દામાદ અને પુત્રી હતાં. આ હુમલામાં ફાતિમાને ઇજાઓ થઈ જે શિયાઓના મતે તેમની શહાદતનું કારણ બની. શિયાઓના માનવા અનુસાર પયગંબરના અવસાન પછી, ઇમામ અલી (અ.સ)ના ઉત્તરાધિકાર વિશેના તેમના નિર્દેશો અમલમાં આવ્યા નહીં. આ રીતે, પયગંબરના ઉત્તરાધિકારને લઈને મતભેદ ઇસ્લામી સમાજમાં ઊંડા તકરારમાં પરિવર્તિત થયો અને શિયા અને અહલે સુન્નતના બે મોટા મજહબોના ઉદભવ માટે જમીન તૈયાર કરી.

વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં રસૂલુલ્લાહ (સ.અ)ના રેહલતના દિવસે શોક સભાઓ યોજાય છે. ઈરાનમાં 28 સફરનો દિવસ પયગંબરની રેહલતના દિવસ તરીકે સરકારી રજા છે અને શિયા આ મોસમે આ દિવસે પયગંબર માટે શોક મનાવે છે.

ઝેર આપવું કે કુદરતી મૃત્યુ?

પયગંબર સામાન્ય મૃત્યુ પામ્યા કે ઝેરીલા પદાર્થથી, તે વિશે બે પ્રકારના અહેવાલો છે. કેટલાક માને છે કે રસૂલુલ્લાહ (સ.અ)નું વિદાય લેવું કુદરતી કારણોસર બન્યું હતું; અને કિતાબ અલ કાફીમાં ઇમામ સાદિક (અ.સ)ના હદીસ મુજબ, કિતાબ બસાઇર અલ દરજાત (શિયા હદીસ પુસ્તક), અને તબકાતે ઇબ્ને સઅદ (ત્રીજી હિજરી સદીનું ઐતિહાસિક પુસ્તક) માં, એવા અહેવાલો છે કે પયગંબરે તેમની છેલ્લી બિમારી ખૈબરની વિજય પછી પોતાના અને તેમના સાથીઓ માટે એક યહૂદી સ્ત્રી લઈ આવેલા ઘેટાના માંસને કારણે ઝેરીલું બનવું જણાવ્યું હતું.

શૈખ મુફીદ, શૈખ તૂસી, અલ્લામા હિલ્લી અને સહીહ બુખારી, સુનને દારિમી અને અલ-મુસ્તદ્રક અસ સહીહૈન જેવા અહલે સુન્નતના કેટલાક સ્રોતોના લેખકોએ પણ પયગંબર (સ.અ)ના ઝેરીલા પદાર્થથી મૃત્યુ પર સ્પષ્ટતા કરી છે. આ ઉપરાંત, સય્યદ જાફર મુર્તઝા આમલી (શિયા ઇતિહાસકાર), એ શિયા અને અહલે સુન્નત સ્રોતોમાંથી પયગંબર પર ખૂનના પ્રયાસ વિશેના અહેવાલો એકઠા કર્યા છે અને પયગંબરના ઝેરીલું બનવા અને શહાદતમાં માને છે. તે પયગંબરના ઝેરીલું બનવાનું કારણ કેટલાક આંતરિક દુશ્મનોને ગણાવે છે. જેમ કે તફસીર અય્યાશીમાં ઇમામ સાદિક (અ.સ) પાસેથી ઉલ્લેખ છે કે પયગંબરના ઝેરીલું બનવાનું કારણ તેમની બે પત્નીઓ હતી.

પયગંબરે અકરમ (સ.અ)ની કબરની અંદરનો નકશો જેમાં તેમનું ઘર અને હઝરત ફાતિમા (સ.અ)નું ઘર તેનો એક ભાગ છે.

લદૂદની ઘટના મુખ્ય લેખ: લદૂદની ઘટના લદૂદની ઘટના, જેને કેટલાકે બનાવટી અને કેટલાકે અંધશ્રદ્ધાળુ ગણાવી છે, તે પણ પયગંબરે અકરમની બિમારીના દિવસોની ઘટનાઓમાંની એક છે. સહીહ બુખારી અને તબકાતે ઇબ્ને સઅદમાં આઇશા પાસેથી ઉલ્લેખ છે કે પયગંબરની છેલ્લી ઉંમરના દિવસોમાં, જ્યારે તેઓ બિમારીની તીવ્રતાને કારણે બેભાન હતા, ત્યારે તેમના મોંમાં લદૂદ (ન્યુમોનિયા દર્દીઓ માટે કડવી દવા) રેડવામાં આવી, પરંતુ પયગંબરે તે સ્થિતિમાં આ ક્રિયા ન કરવાનો સંકેત આપ્યો. જ્યારે પયગંબરની તબિયત સારી થઈ, ત્યારે તેમણે આદેશ આપ્યો કે તેમના ચાચા અબ્બાસ સિવાય, બેઠકમાં હાજર તમામ લોકોના મોંમાં તે દવા રેડવામાં આવે. શિયા સંશોધક મોહમ્મદ સાદિક નજમીએ સંભાવના વ્યક્ત કરી છે કે આ હદીસના જાળવિયાઓ કલમ અને દવાતની ઘટનામાં ઉમર બિન ખત્તાબની ક્રિયાને માન્યતા આપવાના ઇરાદાથી રહ્યા હતા, જેમાં તેઓએ પયગંબર પર ભ્રમણા (હિઝયાન)નો આરોપ મૂક્યો હતો.

અવસાન અને દફનક્રિયા પયગંબરે અકરમ (સ.અ) નું અવસાન 11 હિજરીમાં અને મદીના ખાતે થયું. પયગંબરનું વિદાય લેવાનો દિવસ સોમવાર છે તે બધા ઇતિહાસકારો વચ્ચે સ્વીકૃત છે. શિયા મતમાં શૈખ મુફીદ અને શૈખ તૂસી તેની તારીખ 28 સફરનો દિવસ ગણાવે છે અને શૈખ અબ્બાસ કુમ્મી તેને મોટાભાગના શિયા વિદ્વાનોનો મત ગણાવે છે. શિયા ઇતિહાસ સંશોધક રસૂલ જાફરિયાનના કહેવા અનુસાર, આ તારીખ માટે કોઈ હદીસ નથી અને શિયાઓએ મુફીદ અને તૂસીને અનુસરીને આ તારીખ સ્વીકારી છે.

અહલે સુન્નતે પયગંબરના અવસાનની ઘટના રબી-ઉલ-અવ્વલ મહિનામાં અને પહેલા, બીજા અને કેટલાકે બારમા દિવસે અહેવાલિત કરી છે અને કેટલાકે તેને અહલે સુન્નતનો પ્રચલિત મત ગણાવ્યો છે. શિયા મનાકિબ નિગાર ઇરબિલીએ કશ્ફ-ઉલ-ગુમ્મામાં ઇમામ બાકિર (અ.સ) પાસેથી એક હદીસ ઉલ્લેખિત કરી છે કે પયગંબર (સ.અ)ના અવસાનનો દિવસ બીજો રબી-ઉલ-અવ્વલ છે, પરંતુ શૈખ અબ્બાસ કુમ્મીએ તેને ઇરબિલીની તકય્યાને કારણે ગણાવ્યું છે. તેમ છતાં, બે અન્ય શિયા વિદ્વાન, કુલૈની અને મોહમ્મદ બિન જરીર તબરી પણ પયગંબરના અવસાન 12 રબી-ઉલ-અવ્વલને થયેલું માને છે.

ઇબ્ને હિશામ (અવસાન: 218 હિજરી) દ્વારા લખાયેલ અલ-સીરત-ઉલ-નબવિય્યા, મોહમ્મદ બિન સઅદ (અવસાન: 230 હિજરી) દ્વારા લખાયેલ અલ-તબકાત-ઉલ-કુબ્રા, અહમદ બિન અબી યકૂબ (અવસાન: 284 હિજરી) દ્વારા લખાયેલ તારીખે યકૂબી, શૈખ મુફીદ (અવસાન: 413 હિજરી) દ્વારા લખાયેલ અલ-ઇરશાદ અને સય્યદ જાફર મુર્તઝા આમલી (અવસાન: 1441 હિજરી) દ્વારા લખાયેલ અલ-સહીહ મિન સીરત-ઉલ-નબી-એ-આઝમ પયગંબર (સ.અ)ના વિદાય લેવા સંબંધિત વિષયો સમાવતા પુસ્તકો છે.

કફન અને દફનક્રિયા

પયગંબર (સ.અ)ના મદફન પર કુબ્બત-ઉલ-ખઝરા તબકાત-ઉલ-કુબ્રાના ઇબ્ને સઅદના ઉલ્લેખ મુજબ, પયગંબરના અવસાન પછી, લોકો ખૂબ જ દુઃખી હતા અને તેમની પુત્રી ફાતિમા (સ.અ) સતત આંસુ ઢાળતી હતી અને "યા અબતાહ!" (એટલે કે, ઓ મારા પિતા!) કહેતી હતી અને પયગંબરના વિદાય લેવા પછી કોઈએ તેમને હસતા જોયા ન હતા. નહજુલ બલાગામાં ઇમામ અલી (અ.સ) પાસેથી ઉલ્લેખ છે કે રસૂલુલ્લાહ (સ.અ)ની રેહલતથી દરવાજા અને દિવાલો શોકમાં હતા અને હું પયગંબરના ગુસલના જવાબદાર હતો અને ફરિશ્તાઓ મને મદદ કરી રહયા હતા અને તેમના પર નમાઝ પઢતા હતા અને મારા કાન ધીમેથી નમાઝ પઢતા તેમના અવાજોથી ખાલી ન હતા.

ઐતિહાસિક સ્રોતોના અહેવાલ મુજબ, પયગંબર અલીની ગોદમાં દુનિયાથી વિદાય થયા અને અલીએ ફઝલ બિન અબ્બાસ, ઉસામા બિન ઝૈદ અને અન્ય લોકોની મદદથી પયગંબરને તેમના કમીસ પરથી ગુસલ આપ્યા અને કફન પહેરાવ્યું. અલી (અ.સ)ના સૂચન પર લોકોના જૂથ પયગંબરના ઘરમાં દાખલ થયા અને કોઈની ઇમામત કર્યા વિના પયગંબર પર નમાઝ અદા કરી અને આ કાર્યક્રમ બીજા દિવસ સુધી ચાલુ રહ્યો. કેટલીક હદીસોમાં વર્ણવ્યા મુજબ, પયગંબરના દફન સ્થળ માટે ઘણાં સૂચનો હતાં પરંતુ અલીના આગ્રહથી કે અલ્લાહ પયગંબરોના આત્મા સૌથી પવિત્ર સ્થાનો પર લે છે, બધાએ સ્વીકાર્યું અને પયગંબરનું શરીર તે જ સ્થાન પર (તેમના ઘરમાં અને આઈશાના રહેઠાણમાં) જ્યાં તેમનું અવસાન થયું હતું, દફનાવવામાં આવ્યું. કબર અબૂ ઉબૈદા જર્રાહ અને ઝૈદ બિન સહલે તૈયાર કરી અને અલી(અ.સ.)એ ફઝલ બિન અબ્બાસ અને ઉસામા બિન ઝૈદની મદદથી પયગંબરના શરીરને દફન કર્યું.

હુજરએ નબવી મુખ્ય લેખ: હુજરએ નબવી હુજરએ નબવી પયગંબરે અકરમ (સ.અ)ના દફનનું સ્થાન છે, જે અગાઉ તેમનું તેમની પત્ની આઈશા સાથેનું રહેઠાણ હતું. પયગંબરે અકરમ (સ.અ) આ ઘરમાં બીમાર પડ્યા, અવસાન પામ્યા અને લોકોએ આ ઘરમાં જ પયગંબર પર નમાઝ પઢી. ઇમામ અલી(અ.સ.)ના સૂચનથી, પયગંબરને તે જ ઘરમાં દફનાવવામાં આવ્યા જ્યાં તેમનું અવસાન થયું હતું..

પ્રથમ હિજરી સદીના અંતમાં, હુજરાની આસપાસ દિવાલો બનાવવામાં આવી હતી, જે પાંચ બાજુઓ ધરાવતી હતી. આનું કારણ કાબાની સમાનતા ન થાય તે રહ્યું હતું. પછીનાં પુનઃનિર્માણોમાં આ હુજરો મસ્જિદ અલ-નબવીનો ભાગ બની ગયો અને હઝરત ઝહરાના ઘર સાથે એક ઝરી (જાળી) ની અંદર સમાવી લેવામાં આવ્યો.

ઉત્તરાધિકાર (જાનશીની)નો મુદ્દો પયગંબરના પછીના ઉત્તરાધિકારનો અધિકાર અને મુસ્લિમોની સરકાર પરનું નેતૃત્વ તેમના અવસાન પછીના સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓમાંનો એક અને મુસ્લિમો વચ્ચેના મતભેદનું મુખ્ય કારણ રહ્યું છે. આ જ આધારે, પયગંબરે અકરમના અવસાન પહેલાં અને તે થોડા સમય પછીની ઘટનાઓ, સંવેદનશીલ ઘટનાઓ અને છૂપી રાજનીતિ અને જટિલતાથી ભરેલી તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. શિયા સ્રોતોના વિશ્લેષણના આધારે, પયગંબરે ગદીરમાં જાહેરાત પછી અલીના ઉત્તરાધિકારને સ્થાપિત કરવા માટે, અલીના ખિલાફતના સંભવિત વિરોધીઓને ઉસામાની ફોજમાં સભ્ય તરીકે શામિલ કરીને મદીના થી દૂર રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો, અને પોતાના પછીના સમય વિશે એક વસિયતનામું લખવા માટે, હદીસે સકલૈન પર ઘણી વાર ભાર મૂક્યો, પોતાના પછીના વસીની પરિચય કરાવ્યો, અને અબુબકર દ્વારા જમાતની નમાઝ ન પઢવા દેવાનો પ્રયાસ કર્યો.

ઐતિહાસિક અહેવાલોના આધારે, પયગંબરના ઉત્તરાધિકારના મુદ્દા પર સહાબાનો વલણ બે પ્રકારનો હતો: સહાબાના એક જૂથે કહ્યું કે પયગંબરે કોઈની નિયુક્તિ કરી નથી અને સકીફા-એ-બની સાઇદા પર એકઠા થઈને અબુબકરને ખિલાફત માટે પસંદ કર્યા, અને બીજો જૂથ જેમાં મોટાભાગે બની હાશિમ હતા, તે પયગંબરના શબ્દોના આધારે માનતા હતા કે પયગંબરે પોતાના પછી અલીની નિયુક્તિ કરી હતી, અને તેથી જ તેઓ લાંબા સમય સુધી અબુબકર સાથે બેઅત ન કરી. આ બે જૂથો વચ્ચેના મતભેદે મદીના માં તકરાર અને અલીના ઘર પર હુમલો કરાવ્યો. કેટલાક અહેવાલો મુજબ અલીએ ફાતિમાની શહાદત પછી સુધી અબુબકર સાથે બેઅત ન કરી. કિતાબ સલીમ બિન કૈસ હિલાલી અને અન્ય સ્રોતો મુજબ, પયગંબરના જીવનકાળ દરમિયાન જ તેમના ઉત્તરાધિકારને નક્કી કરવા માટે કેટલાકે સંધિ કરી હતી, જે ઉલ્લેખિત સ્રોતોમાં "સહીફા-એ-મલઉના" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

મોનોગ્રાફ પયગંબર (સ.અ)ના વિદાય લેવાના વિષય પર, અહલે સુન્નતના લેખકો દ્વારા મુખ્યત્વે, કેટલાક સ્વતંત્ર ગ્રંથો લખાયા છે; જેમાંથી:

"વફાત-ઉન-નબી (સ.અ)", અબ્દુલ-વાહિદ અલ-મુઝફ્ફર દ્વારા લખાયેલ, જેમાં અવસાનના કારણો, પયગંબરની બિમારી અને તેનો સમય અને કારણ, અવસાનના સમયની ઘટનાઓ, તૈયારી અને દફનક્રિયા અને પયગંબર માટે શોકનો સમાવેશ થાય છે. "વફાત-ઉન-નબી મોહમ્મદ (સ.અ)", શૈખ હુસૈન અલ-દરાઝી અલ-બહરાની દ્વારા લખાયેલ, જે બૈરૂતમાં મુઆસ્સિસએ બલાગ દ્વારા પ્રકાશિત થયું છે. "વફાતુ રસૂલુલ્લાહ (સ.અ) વ મવઝઉ કબરેહી", નબીલ અલ-હસની દ્વારા લખાયેલ, જેમાં પયગંબર (સ.અ)ના અવસાનની રીત, તેમના દફનનું સ્થાન અને સહાબા વચ્ચે ઊભા થયેલા મતભેદોનો સમાવેશ થાય છે. "વફાત-ઉન-નબી (સ.અ) વ અઝલમત અલ-મદીના", નઝાર અલ-નઅલાવાની અલ-અસકલાની દ્વારા લખાયેલ, જે 1424 હિજરીમાં દાર-અલ-મિનહાજ બૈરૂત દ્વારા પ્રકાશિત થયું. "સલ્વત-ઉલ-કઈબ બિ વફાત અલ-હબીબ (સ.અ)", ઇબ્ને નાસિર-ઉદ-દીન દ્વારા લખાયેલ અને સાલેહ યુસુફ મઅતૂક દ્વારા સંશોધિત, જેમાં અવસાન પછીની ઘટનાઓ, ફરિશ્તાઓનો શોક, અલી બિન અબી તાલિબ દ્વારા પયગંબરના શરીરનો ગુસલ અને તેમના સંતાનો અને પત્નીઓ વિશેની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.

સ્ત્રોતો

• ઇબ્ને અસીર, અલી બિન મોહમ્મદ, અલ-કામિલ ફી અલ-તારીખ, બૈરૂત, દાર સાદિર, તારીખ વગર.
• ઇબ્ને અબી અલ-હદીદ, અબ્દુલ-હમીદ બિન હબતુલ્લાહ, શરહ-એ-નહજુલ બલાગા, તહકીક વ તસ્હીહ મોહમ્મદ અબુલફઝલ ઇબ્રાહીમ, કુમ, મક્તબા આયતુલ્લાહ અલ-મરઅશી અલ-નજફી, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1404 હિજરી.
• ઇબ્ને હજર હૈસમી, અહમદ બિન મોહમ્મદ, અલ-સવાઇક-ઉલ-મુહરિકા અલા અહલ અલ-રફ્ઝ વ અલ-દલાલ વ અલ-ઝન્દકા, બૈરૂત, મુઆસ્સિસએ-અલ-રિસાલા, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1417 હિજરી.
• ઇબ્ને સઅદ, મોહમ્મદ, અલ-તબકાત-ઉલ-કુબ્રા, તહકીક મોહમ્મદ અબ્દુલકાદિર અતા, બૈરૂત, દાર અલ-કુતુબ અલ-ઇલ્મિયા, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1410 હિજરી.
• ઇબ્ને તાવૂસ, અલી બિન મૂસા, તરફ મિન અલ-અન્બા વ અલ-મનાકિબ ફી શરફ સય્યદ અલ-અન્બિયા વ ઇત્રતિહિ અલ-અતાઇબ વ તરફ મિન તસરીહિહિ બિલ-વસિય્યા બિલ-ખિલાફા લિ-અલી બિન અબી તાલિબ, તસ્હીહ કૈસ અત્તાર, તહકીક મુઆસ્સિસએ પઝૂહેશ વ મુતાલઆતે આશૂરા, મશહદ, નશ્ર તાસુઆ, 1420 હિજરી.
• ઇબ્ને કુતૈબા, અબ્દુલ્લાહ બિન મુસ્લિમ, અલ-ઇમામા વ અલ-સિયાસા, તહકીક અલી શીરી, બૈરૂત, દાર અલ-અઝવા, 1410 હિજરી.
• ઇબ્ને કસીર દિમશ્કી, ઇસ્માઈલ બિન ઉમર, અલ-બિદાયા વ અલ-નિહાયા, બૈરૂત, દાર અલ-ફિક્ર, 1407 હિજરી.
• ઇબ્ને નાસિર-ઉદ-દીન, સલ્વત-ઉલ-કઈબ બિ વફાત અલ-હબીબ, ઇમારાત, દાર અલ-બુહૂસ લિલ-દિરાસાત અલ-ઇસ્લામિય્યા, તારીખ વગર.
• ઇબ્ને હિશામ, અબ્દુલ-મલિક, અલ-સીરત-ઉન-નબવિય્યા, તહકીક મુસ્તફા અલ-સકા વ ઇબ્રાહીમ અલ-અબ્યારી વ અબ્દુલ-હફીઝ શલબી, બૈરૂત, દાર અલ-મઅરિફા, પ્રથમ આવૃત્તિ, તારીખ વગર.
• ઇરબિલી, અલી બિન ઈસા, કશ્ફ-ઉલ-ગુમ્મા ફી મઅરિફત અલ-આઇમ્મા, તહકીક: સય્યદ હાશિમ રસૂલી મહલ્લાતી, તબરીઝ, નશ્ર બની હાશિમી, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1381 હિજરી.
• બુખારી, મોહમ્મદ બિન ઇસ્માઈલ, સહીહ બુખારી, તહકીક મોહમ્મદ ઝુહૈર અલ-નાસિર, દિમશ્ક, દાર તૌક અલ-નજાત, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1422 હિજરી.
• તારી, જલીલ, "તાઅમ્મુલી દર તારીખે વફાત પયગંબર (સ.અ)", મજલ્લ-એ-તારીખે ઇસ્લામ, શુમારા 5, બહાર 1380 હિજરી શમ્સી.
• જાફરિયાન, રસૂલ, સીરતે રસૂલે ખુદા (સ.અ), દલીલે મા, કુમ, 1383 હિજરી શમ્સી.
• જાફરિયાન, રસૂલ, આસારે ઇસ્લામી મક્કા વ મદીના, તેહરાન, નશ્ર મશઅર, 1387 હિજરી શમ્સી.
• હાકિમ નિશાપૂરી, મોહમ્મદ બિન અબ્દુલ્લાહ, અલ-મુસ્તદરક અલા અલ-સહીહૈન, તહકીક અબ્દુલકાદિર મુસ્તફા, બૈરૂત, દાર અલ-કુતુબ અલ-ઇલ્મિયા, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1411 હિજરી.
• "બુશેહરમાં પયગંબરે અકરમ (સ.અ)ના વિદાય લેવાના દિવસે શોક જલુસો અને ભીડની હિલચાલ", ખબર એજન્સી તસ્નીમ, તારીખ દરજ મતલબ: 5 આબાન 1398 હિજરી શમ્સી, તારીખ બાઝદીદ: 1 મુરદાદ 1403 હિજરી શમ્સી.
• હિલ્લી, હસન બિન યૂસુફ, મુન્તહા અલ-મતલબ ફી તહકીક અલ-મઝહબ, મશહદ, મજમા અલ-બુહૂસ અલ-ઇસ્લામિયા, 1412 હિજરી.
• ખલીફા બિન ખય્યાત, તારીખે ખલીફા બિન ખય્યાત, તહકીક નજીબ ફવાઝ, બૈરૂત, દાર અલ-કુતુબ અલ-ઇલ્મિયા, 1415 હિજરી.
• દારિમી, અબ્દુલ્લાહ બિન અબ્દુલ-રહમાન, સુનન-એ-દારિમી, તહકીક હુસૈન સલીમ અલ-દારાની, અરબસ્તાન સઊદી, દાર અલ-મુગ્ની લિલ-નશ્ર વ અલ-તવઝીઅ, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1412 હિજરી.
• દરાઝી અલ-બહરાની, શૈખ હુસૈન, વફાત-ઉન-નબી મોહમ્મદ (સ.અ), બૈરૂત, મુઆસ્સિસએ બલાગ, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1428 હિજરી.
• ઝહબી, મોહમ્મદ બિન અહમદ, તારીખે ઇસ્લામ, તહકીક ઉમર અબ્દુસ્સલામ, બૈરૂત, દાર અલ-કિતાબ અલ-અરબી, બીજી આવૃત્તિ, 1413 હિજરી.
• સલીમ બિન કૈસ, કિતાનબે સલીમ બિન કૈસ, તહકીક મોહમ્મદ બાકિર અંસારી ઝંજાની, કુમ, નશ્ર અલ-હાદી, પ્રથમ આવૃત્તિ: 1420 હિજરી/1378 હિજરી શમ્સી.
• સુહૈલી, અબ્દુલ-રહમાન, અલ-રૌઝ અલ-અનફ ફી શરહ અલ-સીરત-ઉન-નબવિય્યા, બૈરૂત, દાર અહયા અલ-તુરાસ અલ-અરબી, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1412 હિજરી.
• સય્યદ રઝી, મોહમ્મદ બિન હુસૈન, નહજુલ બલાગા (લિલ-સુબહી સાલેહ), કુમ, નશ્ર હિજરત, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1414 હિજરી.
• શહીદી, સય્યદ જાફર, તારીખે તહલીલી-એ-ઇસ્લામ, તેહરાન, મરકઝ નશ્ર દાનેશગાહી, 1390 હિજરી શમ્સી.
• શૈખ તૂસી, મોહમ્મદ બિન હસન, તહઝીબ-ઉલ-એહકામ, તસ્હીહ મોહમ્મદ આખુંદી, તેહરાન, દાર અલ-કુતુબ અલ-ઇસ્લામિયા, ચોથી આવૃત્તિ, 1407 હિજરી.
• શૈખ મુફીદ, મોહમ્મદ બિન મોહમ્મદ, અલ-અમાલી, તહકીક હુસૈન ઉસ્તાદવલી, અલી-અકબર ગફ્ફારી, કુમ, કુંગરએ શૈખ મુફીદ, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1413 હિજરી.
• શૈખ મુફીદ, મોહમ્મદ બિન મોહમ્મદ, અલ-ઇરશાદ ફી મઅરિફત હુજજ-ઉલ્લાહ અલા અલ-ઇબાદ, કુમ, અલ-મુતમર અલ-આલમી લિ-અલફિય્યા અલ-શૈખ અલ-મુફીદ, 1413 હિજરી.
• શૈખ મુફીદ, મોહમ્મદ બિન મોહમ્મદ, અલ-ફુસૂલ અલ-મુખ્તારા મિન અલ-ઉયૂન વ અલ-મહાસિન, ગિરદ-આવરી સય્યદ મુર્તઝા, કુમ, અલ-મુતમર અલ-આલમી લિ-અલફિય્યા અલ-શૈખ અલ-મુફીદ, 1413 હિજરી.
• શૈખ મુફીદ, મોહમ્મદ બિન મોહમ્મદ, અલ-મુક્નિઆ, કુમ, કુંગરએ-જહાની હઝારા-એ-શૈખ મુફીદ, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1413 હિજરી.
• સફ્ફાર, મોહમ્મદ બિન હસન, કુમ, બસાઇર-ઉદ-દરજાત, કિતાબખાન-એ-આયતુલ્લાહ મરઅશી, બીજી આવૃત્તિ, 1404 હિજરી.
• તબાતબાઈ, સય્યદ મોહમ્મદ-હુસૈન, શિયા દર ઇસ્લામ, જામિઅત મુદરિસીન હૌઝ-એ-ઇલ્મિયા કુમ, દફ્તરે ઇંતિશારાતે ઇસ્લામી, 1378 હિજરી શમ્સી.
• તબરી, મોહમ્મદ બિન જરીર બિન રુસ્તમ, અલ-મુસ્તરશિદ ફી ઇમામત અમીર અલ-મોમિનીન અલી બિન અબી તાલિબ (અ.સ), તહકીક અહમદ મહમૂદી, તેહરાન, મુઆસ્સિસએ સકાફતે ઇસ્લામિયા લિકૌશાનપૂર, 1415 હિજરી.
• તબરી, મોહમ્મદ બિન જરીર, તારીખે તબરી (તારીખે ઉમમ વ અલ-મુલૂક), તહકીક મોહમ્મદ અબુલફઝલ ઇબ્રાહીમ, બૈરૂત, દાર અલ-તુરાસ, બીજી આવૃત્તિ, 1387 હિજરી.
• આમલી, સય્યદ જાફર-મુરતદા, અલ-સહીહ મિન સીરત-ઉન-નબી-એ-આઝમ, કુમ, દાર અલ-હદીસ, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1385 હિજરી શમ્સી.
• અસકરી, સય્યદ મુર્તઝા, સકીફા: બરરસી નહવ-એ-શકલ ગીરી-એ-હુકૂમત પસ અઝ રેહલત પયગંબર, બે-કોશિશ મહદી દશ્તી, કુમ, દાનેશકદએ ઉસૂલ અલ-દીન, 1387 હિજરી શમ્સી.
• અય્યાશી, મોહમ્મદ બિન મસઊદ, તફસીરે અય્યાશી, તેહરાન, અલ-મતબઅ-એ-ઇલ્મિયા, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1380 હિજરી.
• ગુલામી, યૂસુફ, પસ અઝ ગુરૂબ, તહલીલ-એ-રુખદાદ-એ-પસ્ અઝ રેહલત પયગંબર (સ.અ) તા પાયાબે અસરે સિવ્વુમીન ઝમાનદાર, કુમ, નશ્ર નજમ અલ-હુદા, 1388 હિજરી શમ્સી.
• કુમી, શૈખ અબ્બાસ, મુન્તહા અલ-આમાલ, કુમ, દલીલે મા, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1379 હિજરી શમ્સી.
• કુલૈની, મોહમ્મદ બિન યકૂબ, અલ-કાફી, તહકીક વ તસ્હીહ અલી-અકબર ગફ્ફારી વ મોહમ્મદ આખુંદી, તેહરાન, દાર અલ-કુતુબ અલ-ઇસ્લામિયા, ચોથી આવૃત્તિ, 1407 હિજરી.
• માદલુન્ગ, વિલફ્રેડ, જાનશીની-એ-હઝરત મોહમ્મદ (સ.અ): પઝૂહેશી પીરામૂને ખિલાફતે નખુસ્તીન, તરજુમા અહમદ નિમાઈ વ જવાદ કાસિમી વ મોહમ્મદ-જવાદ મહદવી વ હૈદર-રેઝા ઝાબિત, મશહદ, બુન્યાદે પઝોહિશે ઇસ્લામી આસ્તાને કુદસ, 1377 હિજરી શમ્સી.
• "દેશની બહાર પયગંબરે અકરમ (સ.અ)ના વિદાય લેવાના દિવસનો સમારોહ", ખબર એજન્સી મેહર, તારીખ નશ્ર: 22 આઝર 1394 હિજરી શમ્સી, તારીખે બાઝદીદ: 6 દી 1402 હિજરી શમ્સી.
• મસઊદી, અલી બિન હુસૈન, મુરૂજ-ઉઝ-ઝહબ વ મઆદિન અલ-જવહર, તહકીક અસઅદ દાગિર યૂસુફ, કુમ, મુઆસ્સિસા-એ-દાર અલ-હિજરા, 1409 હિજરી.
• મસઊદી, અલી બિન હુસૈન, ઇસ્બાત-ઉલ-વસિય્યા લિલ-ઇમામ અલી બિન અબી તાલિબ, કુમ, નશ્ર અંસારિયાન, 1384 હિજરી શમ્સી.
• અલ-અંસારી, મોહમ્મદ-હસન અબ્દુલકાદિર, ઇમારા વ તવસિઅત અલ-મસ્જિદ અલ-શરીફ અલ-નબવી અબર અલ-તારીખ.
• અલ-મુઝફ્ફર, અબ્દુલ-વાહિદ, વફાત-ઉન-નબી (સ.અ), કુમ, ઇંતિશારાતે અલ-મક્તબા અલ-હૈદરિયા, પ્રથમ આવૃત્તિ, 1386 હિજરી શમ્સી.
• મકારિમ શિરાજી, નાસિર, નહજુલ-બલાગા બા તરજુમએ ફારસી રવાન, તહકીક: મોહમ્મદ-જાફર ઇમામી વ મોહમ્મદ રેઝા આશતિયાની, કુમ, મદરસએ ઇમામ અલી બિન અબી તાલિબ (અ.સ), 1384 હિજરી શમ્સી.
• મહદી, અબ્દુઝ ઝહરા, અલ-હુજૂમ અલા બૈત ફાતિમા, તેહરાન, ઇંતિશારાતે બર્ગ-એ-રિઝવાન, 1425 હિજરી.
• નજમી, મોહમ્મદ-સાદિક, "પયગંબરે આઝમ (સ.અ) વિશેની એક જૂઠી વાર્તા", ફસલનામએ મીકાતે હજ, શુમારા 58, ઝમિસ્તાન 1385 હિજરી શમ્સી.
• નજમી, મોહમ્મદ-સાદિક, અઝવાઉ અલા અલ-સહીહૈન, કુમ, મુઆસ્સિસએ અલ-મઆરિફ અલ-ઇસ્લામિયા, 1419 હિજરી.
• અલ-નઅલાવાની અલ-અસકલાની, નઝાર, વફાત-ઉલ-નબી (સ.અ) વ અઝલમત અલ-મદીના, બૈરૂત, દાર અલ-મિનહાજ, 1434 હિજરી.
• વાકિદી, મોહમ્મદ બિન ઉમર, અલ-મગાઝી લિલ-વાકિદી, તસ્હીહ મારઝ્દન જોન્સ, બૈરૂત, મુઆસ્સિસએ અલ-આલમી લિલ-મતબૂઆત, 1409 હિજરી.
• "વફાત રસૂલુલ્લાહ (સ.અ) વ મવઝિઅ કબરિહિ", બાઝારે કિતાબ કાઇમિયા, તારીખે બાઝદીદ: 17 દી 1402 હિજરી શમ્સી.
• યકૂબી, અહમદ બિન અબી યકૂબ, તારીખે યકૂબી, બૈરૂત, દાર સાદિર, પ્રથમ આવૃત્તિ, તારીખ વગર.
• "[ફોટો] 28 સફરના મોસમે ઇમામ અલી (અ.સ)ના દરગાહના ખાદિમોનો શોક", ખબર એજન્સી શફકના, તારીખે દરજ મતલબ: 14 સપ્ટેમ્બર 2023 ઈસવી, તારીખ બાઝદીદ: 22 જૂન 2024 ઈસવી.

બાહ્ય કડીઓ

"ચેગુનગી-એ-ઇરતિહાલ પયગંબરે અકરમ (સ.અ): શહાદત યા વફાત?"چگونگی ارتحال پیامبر اکرم (ص)؛ شهادت یا وفات؟ (مقاله پژوهشی حوزه)