મસૂદો:મઆદ (પુનરુત્થાન)

મઆદ (પુનરુત્થાન અરબી: معاد) ઇસ્લામ અને અન્ય આસમાની ધર્મોના મૂળ સિદ્ધાંતોમાંનો એક છે અને ધર્મશાસ્ત્રીઓની પરિભાષામાં તેનો અર્થ મૃત્યુ પછી આત્માનો શરીરમાં પાછો ફેરવો અને કિયામતના દિવસે મનુષ્યનો ફરીથી જીવિત થવો એ છે. આ સિદ્ધાંત મુજબ, કિયામતના દિવસે તમામ મનુષ્યો ફરીથી જીવિત થશે, અલ્લાહના સામે તેમનાં કાર્યોનો વિચાર થશે અને તેઓને તેમની સારી અથવા ખરાબ કર્તવ્યપાલન માટે સજા અથવા બદલો મળશે.

ઇસ્લામી ધર્મમાં, મઆદ એ તૌહીદ (એકશ્વરવાદ) પછીનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત ગણાય છે અને તેમાં વિશ્વાસ મુસ્લિમ હોવાની શરત ગણાયો છે[5]. કુરઆનની 1400 થી 2000 આયતોમાં મઆદ અને પરલોકની જીવન વિશે વાત કરવામાં આવી છે. મઆદમાં વિશ્વાસને ન્યાયનો અમલ, સમાજનું સ્વાસ્થ્ય, જીવનની મુશ્કેલીઓમાં નિરાશ ન થવું, અન્ય લોકોના અધિકારોનું પાલન વગેરે માટેનું કારણ ગણાવવામાં આવ્યું છે.

મુસ્લિમો મઆદના સિદ્ધાંતને સ્વીકારવામાં કોઈ મતભેદ ધરાવતા નથી; પરંતુ તેની રીત વિશે તેમનાં મતભેદ છે અને આ સંદર્ભે ત્રણ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે: મુસ્લિમ વિદ્વાનોમાંના ઘણા, જેમાં ફિલસૂફો પણ સામેલ છે, (મઆદે જિસ્માની અને રુહાની) શારીરિક અને આત્મિક પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ ધરાવે છે, મોટાભાગના ધર્મશાસ્ત્રીઓ પુનરુત્થાનને માત્ર શારીરિક જ માને છે અને આત્મિક પુનરુત્થાનનો સિદ્ધાંતને પણ મશ્શા ફિલસૂફોને આભારી ગણાવ્યો છે. પરંતુ, ઇબ્ને સીના, સૌથી મહાન (પેરિપેટેટિક) મશ્શાઈ ફિલસૂફ, શારીરિક પુનરુત્થાનને ધાર્મિક કાયદા દ્વારા સ્વીકારતા હતા.

શારીરિક-આત્મિક પુનરુત્થાનના સમર્થકોએ પરલોકના શરીરની સમજૂતી માટે વિવિધ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કર્યા છે: આત્માનો ભૌતિક સાંસારિક શરીરમાં પાછો ફેરવો, આત્માનો ઉદાહરણાત્મક (મિસાલી) શરીરમાં પાછો ફેરવો, આત્માનો આસમાની શરીરમાં પાછો ફેરવો આ દૃષ્ટિકોણોમાંના કેટલાક છે.

મુસ્લિમ ફિલસૂફોએ સાંસારિક અને પારલૌકિક મનુષ્યની સમાનતા સાબિત કરવા માટે આત્મા અને તેની અભૌતિકતાના સિદ્ધાંતનો આશરો લીધો છે અને આત્માને સાંસારિક અને પારલૌકિક મનુષ્યની એકતા અને સમાનતાનું કારણ ગણાવ્યો છે.

પુનરુત્થાનની શક્યતા અને ઘટના સાબિત કરવા માટે અનેક કારણો આપવામાં આવ્યા છે. પુનરુત્થાનની શક્યતા કુરઆનની આયતો દ્વારા સાબિત કરવામાં આવી છે, જેમ કે જે આયતો પૃથ્વીના ફરીથી જીવિત થવા અને લોકોના ફરીથી જીવિત થવાના ઉદાહરણો જેમ કે અસહાબે કહફ અને ઉઝૈરનો ઉલ્લેખ કરે છે. પુનરુત્થાનની આવશ્યકતા અને ઘટના સાબિત કરવા માટે, પુનરુત્થાનની ઘટનાની જાણ કરવામાં અલ્લાહની સત્યનિષ્ઠા, મનુષ્યની સ્વભાવિક પ્રવૃત્તિમાં અમર જીવનની ઇચ્છાનું અસ્તિત્વ, અને અલ્લાહના ન્યાય અને ડહેાપણના ગુણો જેવાં કારણો આપવામાં આવ્યાં છે.

પુનરુત્થાનની શક્યતા અને ઘટના માટે અનેક કારણો હોવા છતાં, કેટલાક લોકોએ પુનરુત્થાનનો ઇનકાર કર્યો છે. અજ્ઞાનતા, ઈલાહી શક્તિ પ્રત્યેની લાપરવાઈ, અનિયંત્રિત વૃત્તિ અને જવાબદારીનો અભાવ પુનરુત્થાનના ઇનકાર માટેના કારણો ગણાવવામાં આવ્યાં છે. આકિલ અને માકૂલ (ખાનાર અને ખવાઈ જનાર)નો શંકા, ઇઆદએ-મઅદૂમ (નાશ પામેલી વસ્તુની પુનઃપ્રાપ્તિ)નો શંકા અને પુનરુત્થાનની ઘટનામાં અલ્લાહના જ્ઞાન અને શક્તિ વિશેના શંકા જેવા વિવિધ શંકાઓ ઇનકાર કરનારાઓ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે અને મુસ્લિમ વિદ્વાનોએ તેમને વિવિધ જવાબો આપ્યા છે.

મઆદ, આસમાની ધર્મોનો વિશ્વાસ

પુનરુત્થાન અને પરલોક (આખેરત)માં મનુષ્યના ફરીથી જીવિત થવામાં વિશ્વાસ, મૂળ સિદ્ધાંતોમાંનો એક અને તમામ આસમાની ધર્મોના મુખ્ય વિશ્વાસોમાંનો એક ગણાયો છે. "અદયાને ઝિંદએ જંહાન" પુસ્તકમાં, મૃત્યુ પછીનું જીવન તમામ ધર્મોના વિશ્વાસો અને શિક્ષણોમાં સમાવિષ્ટ ગણાયું છે, જેમાં આસમાની ધર્મો, હિંદુ ધર્મ, બૌદ્ધ ધર્મ, તાઓ ધર્મ અને શિન્ટો ધર્મનો સમાવેશ થાય છે.

શિયા વિદ્વાનોના મતે, તૌહીદના સિદ્ધાંત પછી, પુનરુત્થાન સૌથી મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત છે જેના પર વિશ્વાસ કરવા માટે અલ્લાહના પયગંબરોએ લોકોને બોલાવ્યા છે. પુનરુત્થાન અને પરલોકની જીવનમાં વિશ્વાસ (ઇમાન) મુસ્લિમ હોવાની શરત ગણાયો છે અને તેનો ઇનકાર કરનાર ઇસ્લામના ઘેરાથી બહાર ગણાયો છે.

મોહમ્મદ તકી મિસ્બાહ યઝદીના કથન અનુસાર, કુરઆનમાં, પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસને અલ્લાહમાં વિશ્વાસની સમકક્ષ ગણાવવામાં આવ્યો છે અને વીસથી વધુ આયતોમાં "અલ્લાહ" અને "યૌમ-ઉલ-આખિર" શબ્દો સાથે વપરાયા છે. બાર આયતોમાં, અલ્લાહ પર વિશ્વાસ પછી, અંતિમ દિવસ પર વિશ્વાસનો ઉલ્લેખ આવ્યો છે. મિસ્બાહ યઝદીનો માનવું છે કે કુરઆનની આયતોના ગહન અભ્યાસથી જણાય છે કે પયગંબરોની વાતોનો મોટો ભાગ અને લોકો સાથેની તેમની ચર્ચાઓ અને દલીલો પુનરુત્થાન વિશેની હતી, એટલી કે એમ કહી શકાય કે પયગંબરોએ પુનરુત્થાન સાબિત કરવા માટે, તૌહીદ સાબિત કરવા કરતાં વધુ પ્રયત્ન કર્યા હતા; કારણ કે લોકો અદૃશ વિશ્વના ઇનકાર અને અનિયંત્રિત વૃત્તિ અને જવાબદારીના અભાવના કારણે પુનરુત્થાનના સિદ્ધાંતને સ્વીકારવામાં વધુ હઠીલાપણું દર્શાવતા હતા.

કહેવાય છે કે કુરઆનની આયતોમાં "મઆદ" શબ્દ માત્ર એક જ વાર આવ્યો છે, અને તે પણ તેના શાબ્દિક અર્થમાં (પાછા ફરવાનું સ્થાન); પરંતુ કુરઆનની 1400 થી વધુ અથવા બે હજાર આયતોમાં (કુરઆનની આયતોના લગભગ એક તૃતીયાંશ) પુનરુત્થાન અને પરલોકની જીવન વિશે વાત કરવામાં આવી છે. પુનરુત્થાન સાથે સંબંધિત આયતોને નીચે પ્રમાણે કેટલાક વર્ગોમાં વહેંચવામાં આવી છે:

• પરલોક પર વિશ્વાસની આવશ્યકતા સંબંધિત આયતો;
• જે આયતો પુનરુત્થાનના ઇનકારના પરિણામો વિશે છે;
• જન્નતની શાશ્વત આનંદ સંબંધિત આયતો;
• જે આયતો જહન્નમના શાશ્વત દંડ વિશે છે;
• જે આયતો સારા અને ખરાબ કાર્યો અને કિયામતમાં તેમના પરિણામો વચ્ચેના સંબંધનો ઉલ્લેખ કરે છે;
• પુનરુત્થાનની શક્યતા અને આવશ્યકતા સંબંધિત આયતો જે ઇનકાર કરનારાઓના પ્રશ્નો અને શંકાઓના જવાબ આપે છે.

ખ્રિસ્તીઓ પણ ઈસા (અ.સ.)ના પુનરુત્થાન અને મૃત્યુ પછી લોકોના ફરીથી જીવિત થવાના ઐતિહાસિક ઉદાહરણોનો ઉલ્લેખ કરીને, પુનરુત્થાનની ઘટનામાં વિશ્વાસ ધરાવે છે. (અહદે અતીક અને જદીદ) ઓલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટ અને ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ મુજબ, તમામ લોકો મૃત્યુ પછી "હાવેહ" અથવા મૃત્યુલોકમાં જાય છે જેના બે ભાગ છે: એક ભાગ દુષ્ટ લોકો માટે છે જે દંડનું સ્થાન છે અને બીજો ભાગ ન્યાયી લોકો માટે છે જેને જન્નત (સ્વર્ગ) કહેવાય છે. (Apostles Creed and Niceno Creed) એપોસ્ટલ્સ ક્રીડ અને નિકીયા ક્રીડમાં, જે બે સાર્વત્રિક અને તમામ ખ્રિસ્તીઓ દ્વારા સ્વીકૃત ક્રીડ છે, પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ અને ઇમાનનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

કહેવાય છે કે ઓલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટ (તનખ)માં, યહૂદીઓની પવિત્ર પુસ્તકમાં, પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસનો ઉલ્લેખ નથી; પરંતુ તલમૂદ પુસ્તકમાં, જે યહૂદી હદીસો અને કાયદાઓનો સમાવેશ કરે છે, પુનરુત્થાન વિશે ખૂબ વાત કરવામાં આવી છે. ધારણા છે કે ઓલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટના વિકૃતીકરણના પરિણામે, પુનરુત્થાન સંબંધિત શબ્દસમૂહો કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે. તેમ છતાં, ઓલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટના એક ભાગમાં કહેવામાં આવ્યું છે: "યહોવાહ મારે છે અને જીવતો કરે છે, તે કબરમાં ઉતારે છે અને ફરીથી જીવતો કરે છે."

ઝરથુસ્ત્ર ધર્મ મુજબ પણ, મૃત્યુ પછી આત્મા શરીરથી અલગ થઈ જાય છે અને કિયામતના દિવસે હિસાબ-કિતાબ માટે ઊઠશે ત્યાં સુધી રહે છે. કહેવાય છે કે ઝરથુસ્ત્રીઓનો સ્વર્ગ ઇસ્લામમાં વર્ણવેલ સ્વર્ગ જેવો છે; પરંતુ ઝરથુસ્ત્ર ધર્મમાં, નરક આગનું અને બળતું નથી; પરંતુ ખૂબ જ ઠંડુ, અંધકારમય અને ભયાનક સ્થાન છે. તેઓ " Chinvat Bridge; ચિનવત પુલ" (પુલ-એ-સિરાત અને વિભાજક પુલ) માં પણ વિશ્વાસ ધરાવે છે.

સાંસારિક જીવનમાં પુનરુત્થાન (મઆદ)ના વિશ્વાસની અસરો

પુનરુત્થાન પ્રત્યે, ખાસ કરીને તેના વિગતો પ્રત્યે ધ્યાન આપવાની, મનુષ્યના મન અને આત્મા અને તેના સમગ્ર જીવનમાં રચનાત્મક માનસિક અને શૈક્ષણિક અસર ગણાવવામાં આવી છે. મિસ્બાહ યઝદીના મતે, જે વ્યક્તિ પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ ધરાવે છે અને મૃત્યુને જીવનનો અંત નથી માનતો તે તેનું જીવનનું કાર્યક્રમ એવી રીતે યોજે છે અને અમલમાં મૂકે છે કે જે તેના શાશ્વત જીવન માટે ફાયદાકારક હોય. બીજી તરફ, સાંસારિક જીવનની મુશ્કેલીઓ અને નિષ્ફળતાઓ તેને નિરાશ અને હતાશ નથી કરતી અને શાશ્વત સંપૂર્ણતાની સફળતા મેળવવા માટેના પ્રયત્નોથી તેને પાછા નથી રાખતી. તેના દૃષ્ટિકોણથી, પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસની અસર વ્યક્તિગત જીવન સુધી મર્યાદિત નથી; પરંતુ તેમાં વિશ્વાસની સામાજિક જીવનમાં અન્ય લોકોના અધિકારોનું પાલન, જરૂરમંદો પ્રત્યેની લાગણી અને ત્યાગ જેવી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે. જે સમાજમાં પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ જીવંત હોય છે, ત્યાં ન્યાયી કાયદા અને નિયમોના અમલ અને અન્ય લોકો પર અત્યાચાર અને જુલમને રોકવા માટે, બળ અને દબાણ લાગુ કરવાની ઓછી જરૂર પડશે. આયતુલ્લાહ જવાદી આમલી, શિયા મુફસ્સિર અને ફિલસૂફ, પુનરુત્થાનની યાદનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ અસર ન્યાયનો અમલ અને વ્યક્તિગત અને સામાજિક સમાનતાની સ્થાપના અને તેને ભૂલવાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ અસર વ્યક્તિગત અને સામાજિક દુષ્કૃત્ય અને અત્યાચાર ગણાવ્યા છે.

પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ ધરાવનાર મનુષ્ય દુનિયાને પરલોકનું ખેતર અને વાવેતર માને છે અને તેના કાર્યોને બીજ સમજે છે જેનું ફળ તે પરલોકમાં ચૂંટશે. તેથી, તે સાંસારિક જીવનમાં ગણતરીપૂર્વક વર્તન કરે છે અને ઇલાહી આદેશો અને ફરજોના પાલનમાં કોઈ કસર નથી કરતો. તે જ રીતે, પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ, મૃત્યુ પ્રત્યેના દૃષ્ટિકોણને બદલી નાખે છે અને તેને નાશ અને અસ્તિત્વહીનતાના અર્થથી, એક સુંદર અને ઉત્તમ વિશ્વ તરફની ડબ્બી અને પુલમાં રૂપાંતરિત કરે છે. નિરર્થકતામાંથી મુક્તિ અને દુનિયાને માત્ર ભૌતિક વસ્તુઓમાં સમાવી લેવી નહીં, તે પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસના અન્ય પરિણામો ગણાવવામાં આવ્યા છે.

કહેવાય છે કે પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ ત્યારે જ સાંસારિક જીવન પર અસર કરી શકે છે જ્યારે સાંસારિક અને પારલૌકિક જીવન વચ્ચે કારણ અને પરિણામનો સંબંધ હોય અને પારલૌકિક આનંદ અને દંડને આ દુનિયાના યોગ્ય અને અયોગ્ય વર્તનનો બદલો અને સજા તરીકે સ્વીકારવામાં આવે.

કેટલાકના મતે, પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ સમાજના સ્વાસ્થ્યનું કારણ, કાનૂની અને સામાજિક સુરક્ષાનું કારણ અને મનુષ્યોના એકબીજા સાથેના સંબંધોના સુધારણાનું કારણ છે.

ખ્યાલીકરણ (ખ્યાલની સમજૂતી)

ધર્મશાસ્ત્રીઓની પરિભાષામાં મઆદ (પુનરુત્થાન) એ કિયામતમાં આત્માનો શરીરમાં પાછો ફેરવો અને તેના ફરીથી જીવિત થવો એ છે જેથી તેના કાર્યોની તપાસ થઈ શકે અને સજ્જન લોકો સ્વર્ગ અને શાશ્વત આનંદ પ્રાપ્ત કરી શકે અને દુષ્ટ લોકોને તેમની સજા અને દંડ મળી શકે. અબ્દુલ્લાહ જવાદી આમલીએ મઆદનો અર્થ મનુષ્યનો અલ્લાહ તરફ પાછો ફેરવો એવો કર્યો છે. સઅદ-અલ-દીન તફ્તાઝાની, આઠમી હિજરી સદીના અહલે સુન્નત વિદ્વાન, તેમણે મઆદ માટે ચાર અર્થ આપ્યા છે: નાશ પછી અસ્તિત્વમાં પાછો ફેરવો, વિખેરાયા પછી શરીરના ભાગોનો ફરીથી એકઠો થવો, મૃત્યુ પછી જીવનમાં પાછો ફેરવો અને અલગ થયા પછી આત્માનો શરીરમાં પાછો ફેરવો. કેટલાકે મઆદને મૃત્યુ પછી બીજા વિશ્વમાં મનુષ્યની યાત્રા અને જીવનનો સંગ્રહ ગણાવ્યો છે. અલ્લામા મજલિસીના કથન અનુસાર, મઆદ શબ્દ ભાષાશાસ્ત્રમાં ક્યાં તો મસદરે મીમી છે અથવા ઇસ્મે ઝમાન છે અથવા ઇસ્મે મકાન છે. આ આધારે તે ત્રણ અર્થમાં આવ્યો છે: કોઈ વસ્તુનો તેના મૂળ સ્થાન અથવા સ્થિતિમાં પાછો ફેરવો, પાછા ફરવાનો સમય, પાછા ફરવાનું સ્થાન.

મઆદ (પુનરુત્થાન) સંબંધિત ખ્યાલો

નાસિર મકારિમ શીરાઝી, મુફસ્સિર અને ફકીહના કથન અનુસાર, કુરઆનમાં મઆદ (પુનરુત્થાન) માટે વિવિધ અભિવ્યક્તિઓ વપરાઈ છે, જેમાં "કિયામત" એ મઆદ માટેની સૌથી પ્રસિદ્ધ અભિવ્યક્તિ છે અને કુરઆનમાં સાઠ થી વધુ વાર પુનરુત્થાન માટે "યૌમ અલ-કિયામહ" શબ્દ પ્રયુક્ત થયો છે. તેના મતે, આ નામો અને ગુણોમાંનો દરેક એક મઆદ અને કિયામતની એક વિશેષતા દર્શાવે છે. જાફર સુબ્હાની, મુફસ્સિર અને ધર્મશાસ્ત્રીના દૃષ્ટિકોણથી, કુરઆનમાં મઆદ ના અસંખ્ય નામો અને ગુણો કુરઆનનો મઆદ પ્રત્યેનો ગંભીર પ્રયત્ન દર્શાવે છે. તેમણે કિયામતને કુરઆનમાં મઆદ નું એક નામ ગણાવ્યું છે.

મઆદ આત્મિક છે અથવા શારીરિક

મુખ્ય લેખ: શારીરિક મઆદ

ફય્યાઝ લાહીજીના કથન અનુસાર, મઆદ ના સિદ્ધાંતને સ્વીકારવામાં મુસ્લિમો વચ્ચે કોઈ મતભેદ નથી; પરંતુ તેઓ મઆદ ની સત્યતા અને તેની ઘટના કેવી રીતે થાય છે અને શું તે શારીરિક છે અથવા આત્મિક છે અથવા શારીરિક-આત્મિક છે, તે વિશે મતભેદ ધરાવે છે. આ મતભેદોનું મૂળ મનુષ્યની સત્યતા વિશેના મતભેદમાં રહેલું છે. મઆદ ની રીત વિશે મુસ્લિમ વિદ્વાનોના દૃષ્ટિકોણ નીચે મુજબ છે:

1. શારીરિક અને આત્મિક પુનરુત્થાન: ઘણા મુસ્લિમ વિદ્વાનો માને છે કે મઆદ (પુનરુત્થાન) શારીરિક અને આત્મિક બંને છે. આ દૃષ્ટિકોણ તમામ મુસ્લિમ ફિલસૂફો અને બલકિ તમામ ઇલાહી ફિલસૂફોને આભારી ગણાવવામાં આવ્યો છે. અલ્લામા મજલિસીએ પણ તેને મોટાભાગના ધર્મશાસ્ત્રીઓનો દૃષ્ટિકોણ ગણાવ્યો છે. નાસિર મકારિમ શીરાઝી, કુરઆનના મુફસ્સિરના મતે, કુરઆનમાં મઆદ માત્ર શારીરિક અને આત્મિક પુનરુત્થાનના રૂપમાં જ પ્રસ્તુત થયો છે; એટલે કે પુનરુત્થાનના સમયે, શરીર અને આત્મા બંને પાછાં ફરે છે. જે કોઈ પણ મનુષ્યની સત્યતા અભૌતિક આત્મા અને શરીરના સંયોજન રૂપે માને છે, તે શારીરિક-આત્મિક પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ ધરાવે છે.
2. માત્ર શારીરિક પુનરુત્થાન: ફખર-અલ-દીન રાઝી અને ફય્યાઝ લાહીજીના કથન અનુસાર, મોટાભાગના ધર્મશાસ્ત્રીઓ અને કેટલાક ફકીહો અને મોહદ્દિસો (હદીસ વિદ્વાનો) માત્ર શારીરિક પુનરુત્થાનમાં જ વિશ્વાસ ધરાવતા હતા અને આત્મિક પુનરુત્થાનના ઇનકાર કરતા હતા. આ સમૂહ મનુષ્યની સત્યતા ભૌતિક શરીર માનતો હતો. તેમના મતે, આત્મા એક ભૌતિક સત્ય છે જે શરીરમાં દાખલ થયેલા કોલસામાં અગ્નિ અથવા ફૂલની પાંખડીઓમાં પાણીની જેમ વહે છે અને પરિણામે, મૃત્યુ પછી શરીરના નાશ સાથે, તેનો પણ નાશ થાય છે અને કિયામતના દિવસે, અલ્લાહના સર્વજ્ઞાન અને સર્વશક્તિમાન શક્તિથી વિખરાયેલું શરીર ફરીથી બનાવવામાં આવશે અને પાછું ફરશે.
3. માત્ર આત્મિક પુનરુત્થાન: જાફર સુબ્હાનીના કથન અનુસાર, મોટાભાગના પેરિપેટેટિક ફિલસૂફો માત્ર આત્મિક અને બૌદ્ધિક પુનરુત્થાનને સ્વીકારતા હતા અને શારીરિક પુનરુત્થાનનો ઇનકાર કરતા હતા; કારણ કે તેમના મતે, મૃત્યુ પછી શરીરનો નાશ થાય છે અને કિયામતમાં પુનઃસ્થાપિત થવા માટે તેમાંથી કંઈ બાકી નથી રહેતું; પરંતુ આત્મા અભૌતિક હોવાને કારણે નાશ પામતી નથી અને શરીરથી અલગ થયા પછી, તે અભૌતિક વિશ્વમાં જોડાય છે. ઇબ્ને સીના, પેરિપેટેટિક ફિલસૂફીના સૌથી મહાન ફિલસૂફના મતે, શારીરિક પુનરુત્થાન અને કિયામતમાં શરીરનો પાછો ફેરવો માત્ર ધાર્મિક કાયદા અને પયગંબર મોહમ્મદ (સ.અ)ની જાણકારી દ્વારા જ સાબિત અને સ્વીકૃત થઈ શકે છે. અલ્લામા મજલિસીએ શારીરિક પુનરુત્થાનના ઇનકારને સ્પષ્ટ રીતે કુફ્ર (અવિશ્વાસ) અને કુરઆન અને પયગંબર (સ.અ) અને ઇમામોના ઇનકારનું કારણ ગણાવ્યો છે. તેમણે ફિલસૂફોને શારીરિક પુનરુત્થાનના ઇનકાર કરનારાઓમાં ગણાવ્યા છે; કારણ કે તેઓ નાશ પામેલી વસ્તુની પુનઃપ્રાપ્તિને અશક્ય માને છે. ફય્યાઝ લાહીજીના મતે, જે લોકો મનુષ્યની સત્યતા અભૌતિક આત્મા માને છે અને શરીરને આત્માથી અલગ અને આત્મા માટે માત્ર એક સાધન માને છે, તેઓ માત્ર આત્મિક પુનરુત્થાનને સ્વીકારે છે.

શારીરિક-આત્મિક પુનરુત્થાનની રીત વિશેના અભિપ્રાયો

આત્મિક-શારીરિક પુનરુત્થાનમાં વિશ્વાસ ધરાવ નારાઓએ તેમનો અભિપ્રાય નીચે પ્રમાણે અનેક રીતે રજૂ કર્યો છે:

• આત્માનો ભૌતિક સાંસારિક શરીરમાં પાછો ફેરવો: આ અભિપ્રાય મુજબ, જે સૌથી પ્રસિદ્ધ સિદ્ધાંત ગણાયો છે અને મુસ્લિમ ધર્મશાસ્ત્રીઓને આભારી ગણાવવામાં આવ્યો છે, અલ્લાહ પરલોકમાં, શરીરોના વિખરાયેલા ભાગોને એકત્રિત કરે છે અને તેમાંથી સાંસારિક શરીર જેવું જ શરીર બનાવે છે અને આત્માને તેમાં પાછો ફેરવે છે. કેટલાક ધર્મશાસ્ત્રીઓનો માનવું છે કે દરેક મનુષ્યના શરીરના મૂળ ભાગો, જે અપરિવર્તનીય છે, તે મઆદમાં પુનઃસ્થાપિત અને પાછા ફેરવવામાં આવે છે. આ ભાગો મૃત્યુના સમયે શરીરથી અલગ થઈ જાય છે અને તે જ સ્થિતિમાં રહે છે અને મઆદમાં ફરીથી જોડાય છે.
• આત્માનો મિસાલી શરીરમાં પાછો ફેરવો: આ અભિપ્રાય મુજબ, આત્મો મઆદમાં ઉદાહરણાત્મક (મિસાલી) શરીર સાથે જોડાય છે. આયતુલ્લાહ સુબ્હાનીએ આ સિદ્ધાંત ઇશ્રાકી ફિલસૂફો અને મુલ્લા સદ્રાને આભારી ગણાવ્યો છે અને આ બે સમૂહો વચ્ચેનો આ તફાવત જણાવ્યો છે કે ઇશ્રાકી ફિલસૂફો પારલૌકિક ઉદાહરણાત્મક શરીર અને સાંસારિક ભૌતિક શરીરની સમાનતા સાબિત કરવામાં અસમર્થ રહ્યા; પરંતુ મુલ્લા સદ્રાએ તે સાબિત કર્યું અને તે બે શરીરોના તફાવતને અપૂર્ણતા અને સંપૂર્ણતા સુધી પાછો ફેરવ્યો.
• આત્માનો આકાશી શરીર અથવા ધુમાડો અથવા હવાના બનેલા શરીર સાથે જોડાણ: આ અભિપ્રાય મુજબ, જે અલ-ફારાબી અને ઇબ્ને સીનાને આભારી ગણાવવામાં આવ્યો છે, જે લોકો સંપૂર્ણતા (કમાલ) પ્રાપ્ત નથી કરી શક્યા અને તેમની શરીર અને વિશ્વ સાથેની લગ્ની કાપી શક્યા નથી, તેમના આત્માઓ આકાશી આત્મા અથવા ધુમાડો અને હવાના બનેલા આત્મા સાથે જોડાય છે; પરંતુ જે લોકોએ સંપૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરી છે, તેઓ શરીર વિના તેમનું જીવન ચાલુ રાખે છે.

અભૌતિક આત્મામાં ભૌતિક શરીરનો પાછો ફેરવો (આકા અલી મુદર્રિસની વિચારશીલ), સંપૂર્ણ થયેલ ભૌતિક શરીરમાં આત્માનો પાછો ફેરવો (સૈયદ અબુલહસન રફીઈ કઝવીનીનો દૃષ્ટિકોણ) અને હોરકુલીયા શરીરમાં આત્માનો પાછો ફેરવો (શૈખ અહમદ અહસાઈની વિચારશીલ) આ વિશેના અન્ય દૃષ્ટિકોણો છે.

મઆદની આત્માના અભિપ્રાય પર નિર્ભરતા

કહેવાય છે કે મઆદ અને આત્માઓ અને આત્મનો શરીરમાં પાછો ફેરવો સાબિત કરવો આત્માની અભૌતિકતા અને તેના અસ્તિત્વ પર આધારિત છે. મોહમ્મદ તકી મિસ્બાહ યઝદીનો માનવું છે કે મૃત્યુ પછીના જીવનની કલ્પના સચોટ રીતે ત્યારે જ કરી શકાય છે જ્યારે આત્માને અભૌતિક અને શરીર અને તેના ગુણોથી અલગ માનવામાં આવે. તેના મતે, આત્માની અભૌતિકતામાં અવિશ્વાસની સ્થિતિમાં, મઆદ અને ફરીથી જીવનની ધારણા તર્કસંગત નહીં હોય. આ આધારે, મઆદની સચોટ અને તર્કસંગત ધારણા આ બાબતોને સ્વીકારવા પર આધારિત છે: આત્મા (નફ્સ)નું અસ્તિત્વ, આત્માનો સાર હોવો, શરીરથી આત્માની સ્વતંત્રતા અને શરીરના મૃત્યુ પછી તેનું અસ્તિત્વ, અને એ સ્વીકારવું કે આત્મા મનુષ્યનો મુખ્ય ભાગ અને સત્યતા છે અને જ્યાં સુધી તે અસ્તિત્વમાં રહેશે, ત્યાં સુધી મનુષ્યની મનુષ્યતા સુરક્ષિત રહેશે.

ખ્રિસ્તીઓ પણ મોટેભાગે મૃત્યુ પછીના જીવનને અભૌતિક આત્મા અને શરીરથી સ્વતંત્ર વિશ્વાસ દ્વારા શક્ય માને છે, એટલું કે કહેવાય છે કે ખ્રિસ્તી ઇતિહાસના તમામ મહત્વપૂર્ણ વિચારકોએ આ દૃષ્ટિકોણ સ્વીકાર્યો છે.

સાંસારિક અને પારલૌકિક મનુષ્યની સમાનતાનો મુદ્દો

મઆદમાં વિશ્વાસ આ સત્ય પર આધારિત ગણાવવામાં આવ્યો છે કે પરલોકમાં જે મનુષ્ય ફરીથી જીવિત થાય છે તે તે જ મનુષ્ય છે જે દુનિયામાં જીવતો હતો. આ મુદ્દાને "હુવીયત" અથવા સમાનતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મઆદની ચર્ચામાં વ્યક્તિગત સમાનતા દ્વારા અર્થ એ છે કે શું મૃત્યુ પછી અસ્તિત્વમાં રહેનાર વ્યક્તિ, સંખ્યાત્મક રીતે, અને ગુણો અને વિશેષતાઓની નહીં, તે જ છે જે મૃત્યુ પહેલાં જીવતો હતો. મોટાભાગના ઇસ્લામિક અને ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રીઓ અને ફિલસૂફોએ સંખ્યાત્મક વ્યક્તિગત સમાનતા સ્વીકારી છે. કહેવાય છે કે ખ્રિસ્તીઓની પવિત્ર પુસ્તકે પણ આ અભિપ્રાય શિક્ષણ આપ્યું છે.

સાંસારિક મનુષ્ય (મૃત્યુ પહેલાં) અને પારલૌકિક મનુષ્ય (મૃત્યુ પછીનો મનુષ્ય) વચ્ચે એકતા અને સમાનતાનું કારણ શું છે અને કયા કારણોસર, મૃત્યુ પછીની વ્યક્તિ મૃત્યુ પહેલાંની જ વ્યક્તિ છે, તે વિશે મુસ્લિમ ફિલસૂફોએ આત્માને સાંસારિક અને પારલૌકિક મનુષ્યની એકતાનું માપદંડ અને કારણ ગણાવ્યું છે. તેમના મતે, પદાર્થ અને શરીર, પરિવર્તન અને રૂપાંતરણના કારણે, સાંસારિક અને પારલૌકિક મનુષ્યની આ સમાનતાનું માપદંડ નથી બની શકતું. મુલ્લા સદ્રાના મતે, મનુષ્યના અસ્તિત્વનું માપદંડ તેના આત્માનું અસ્તિત્વ અને સંરક્ષણ છે. જ્યાં સુધી કોઈ વ્યક્તિનો આત્મા અસ્તિત્વમાં છે, ત્યાં સુધી તે અસ્તિત્વમાં છે, ભલે તેના શરીરના ભાગો અને અંગો બદલાઈ ગયા હોય. જ્યારે, ઉદાહરણ તરીકે, ઝૈદ નામની વ્યક્તિને પૂછવામાં આવે છે કે શું જુવાન ઝૈદ બાળપણ અને વૃદ્ધાવસ્થામાંનો જ ઝૈદ છે કે નહીં, તો મુલ્લા સદ્રા, તેના આત્માના અસ્તિત્વને કારણે, તેના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન ઝૈદને એક વ્યક્તિ માને છે. પરલોકમાં પણ આત્માના અસ્તિત્વને કારણે, દુનિયામાંનો ઝૈદ પરલોકમાંનો જ ઝૈદ હશે.

મોહમ્મદ તકી મિસ્બાહ યઝદીએ પણ આત્માના માપદંડને સ્વીકારીને માન્યું છે કે શરીરથી સ્વતંત્ર અભૌતિક આત્માને સ્વીકાર્યા વિના, મૃત્યુ પહેલાંની વ્યક્તિ માટે ફરીથી જીવનની ધારણા તર્કસંગત નહીં હોય. તેના મતે, કારણ કે આત્મા અભૌતિક છે અને મૃત્યુ પહેલાં અને પછી બદલાતો નથી, તે શરીરના મૃત્યુ પછી અસ્તિત્વમાં રહી શકે છે અને જ્યારે તે ફરીથી શરીર સાથે જોડાય છે, ત્યારે વ્યક્તિની એકતા અને સમાનતા જાળવી શકે છે; પરંતુ જો કોઈ મનુષ્યનું અસ્તિત્વ આ જ ભૌતિક શરીર સુધી મર્યાદિત માને, તો શરીરના અંગોના નાશ સાથે, તેનો નાશ થાય છે. તેથી, મઆદની સચોટ ધારણા પ્રસ્તુત નથી કરી શકાતી.

સૂરએ સજદાની આયત નંબર 11ને આ દૃષ્ટિકોણના પુરાવા તરીકે ગણાવવામાં આવ્યું છે, જેના આધારે, દરેક વ્યક્તિની મનુષ્યતા અને વ્યક્તિત્વનો આધાર તે વસ્તુ છે જે મલક-અલ-મૌત (મૃત્યુનો દૂત) લઈ જાય છે, શરીર નહીં જે વિખરાઈ જાય છે અને સડી જાય છે.

સમય જતાં એક જ શરીર અથવા મગજ ધરાવવું, યાદશક્તિનું માપદંડ (સમય જતાં યાદશક્તિ અને યાદોની નિરંતરતા) અન્ય માપદંડો અને સિદ્ધાંતો છે જે વ્યક્તિગત સમાનતાના મુદ્દામાં આત્માના ઇનકાર કરનારાઓ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.

મઆદની શક્યતા

મઆદની શક્યતા સાબિત કરવા અને તેને અશક્ય ન ગણવા માટે કુરઆનની ત્રણ, પાંચ અથવા છ શ્રેણીઓનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે. આયતુલ્લાહ જવાદી આમલીએ આ આયતોને પાંચ શ્રેણીઓમાં નીચે પ્રમાણે વર્ણવી છે:

1. જે આયતો મનુષ્યના પ્રારંભિક સર્જનનો સંદર્ભ આપે છે; જેમ કે સૂરએ એ યાસીનની આયત 79, સૂરએ એ રૂમની આયત 27 અને સૂરએ એ અનકબૂતની આયત 19. સૂરએ એ રૂમની આયત 27માં કહેવામાં આવ્યું છે કે અલ્લાહ સર્જનની શરૂઆત કરે છે અને તેને નવીકરણ કરે છે અને સર્જનનું નવીકરણ તેના માટે સરળ છે.
2. જે આયતોમાં અલ્લાહ વિશ્વના સર્જનની પ્રક્રિયા, ખાસ કરીને આકાશોનું વર્ણન કરે છે અને તેની શક્તિનું વર્ણન કરે છે; જેમ કે સૂરએ એ ઇસરાની આયત 99, સૂરએ એ ગાફિરની આયત 57 અને સૂરએ એ અહકાફની આયત 33. સૂરએ એ યાસીનની આયત 81માં કહેવામાં આવ્યું છે કે શું જેણે આકાશો અને પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું છે, તે કિયામતના દિવસે મનુષ્યોને ફરીથી જીવિત કરવામાં સમર્થ નથી?
3. જે આયતો પૃથ્વીના ફરીથી જીવિત થવા વિશે છે જે મૃત લોકોના ફરીથી જીવિત થવાની શક્યતાનું એક મૂર્ત ઉદાહરણ છે; જેમાં સૂરએ એ રૂમની આયત 19 અને 50, સૂરએ એ ફાતિરની આયત 9 અને સૂરએ એ આરાફની આયત 57નો સમાવેશ થાય છે.
4. જે આયતો મનુષ્યના સર્જનની શરૂઆત અને ભ્રૂણના મનુષ્યના રૂપમાં આકાર અને સંપૂર્ણતાના તબક્કાઓને મઆદની શક્યતાનું ઉદાહરણ વર્ણવે છે; જેમ કે સૂરએ એ હજ્જની આયત 5 અને 6, સૂરએ એ મોમેનૂનની આયત 12 થી 16 અને સૂરએ એ કિયામતની આયત 37 થી 40. સૂરએ એ કિયામતની આયત 37-40માં કહેવામાં આવ્યું છે કે શું જેણે મનુષ્યને વીર્ય અને અલકા લોહીના થક્કામાંથી સર્જ્યો છે, તે મૃત લોકોને ફરીથી જીવિત કરવામાં સમર્થ નથી?
5. જે આયતોએ મૃત લોકોના ફરીથી જીવિત થવાના કેટલાક મૂર્ત ઉદાહરણોનું ચિત્રણ કર્યું છે.

કુરઆનમાં ઉલ્લેખિત મૃત લોકોના ફરીથી જીવિત થવાના કેટલાક ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:

• સૂરએ એ બકરાની આયત 55 અને 56 મુજબ, હઝરત મૂસા (અ.સ)ના સાઠ સાથીઓ, જેમણે ભૌતિક આંખો દ્વારા અલ્લાહને જોવાની માંગ કરી હતી, એક વીજળીના આઘાતથી મૃત્યુ પામ્યા અને પછી અલ્લાહે તેમને ફરીથી જીવિત કર્યા.
• બની ઇસ્રાઈલના એક વ્યક્તિની વાર્તા જે માર્યો ગયો હતો અને બલી દેવામાં આવેલી ગાયના એક ભાગને તેના શરીર પર મારવાથી ફરીથી જીવિત થયો. આ માહિતી સૂરએ એ બકરાની આયત 72 અને 73 માં આપવામાં આવી છે.
• ઉઝૈર અથવા ઇરમિયાની વાર્તા જે સૂરએ એ બકરાની આયત 259 મુજબ, અલ્લાહે તેને સો વર્ષ મૃત રાખ્યો અને પછી ફરીથી જીવિત કર્યો.
• અસહાબે કહફની ઘટના જેઓ મુશ્રિકોના અત્યાચારથી બચવા અને તેમની ઇમાનની રક્ષા માટે, એક ગુફામાં આશ્રય લીધો અને 309 વર્ષ સુધી ઊંઘમાં રહ્યા (મૃત્યુ પામ્યા) અને તે પછી ફરીથી જીવિત થયા.
• ચાર પક્ષીઓનું ફરીથી જીવિત થવું (ચાર પક્ષીઓ જે હઝરત ઇબ્રાહીમ (અ.સ) દ્વારા ટુકડા-ટુકડા કરવામાં આવ્યા હતા અને દરેકના ટુકડાઓ એક પર્વત પર મૂકવામાં આવ્યા હતા અને પછી અલ્લાહની આજ્ઞાથી ફરીથી જીવિત થયા). સૂરએ એ બકરાની આયત 260 માં આનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
• હઝરત ઈસા (અ.સ)ના ચમત્કાર દ્વારા કેટલાક મૃત લોકોનું ફરીથી જીવિત થવું જે સૂરએ એ આલે ઇમરાનની આયત 49 અને સૂરએ એ માઇદાની આયત 110 જેવી આયતોમાં ઉલ્લેખિત છે.

મઆદની આવશ્યકતા અને ઘટના પર દલીલો

મઆદની આવશ્યકતા અને ઘટના સાબિત કરવા માટે અનેક દલીલો અને કારણો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, અબ્દુલ્લાહ જવાદી આમલી, ફિલસૂફ અને કુરઆનના મુફસ્સિરે નવ દલીલો, જાફર સુબ્હાનીએ છ કારણો અને નાસિર મકારિમ શીરાઝીએ સાત દલીલો ગણાવ્યા છે. આયતુલ્લાહ જવાદી આમલીની દલીલો નીચે મુજબ છે: તૌહીદની દલીલ, સત્યની દલીલ, ફિતરત (સ્વભાવિક પ્રવૃત્તિ)ની દલીલ, ગતિ અને ઉદ્દેશ્યની દલીલ, હિકમત (ડહેાપણ)ની દલીલ, રહેમત (દયા)ની દલીલ, સત્યતાની દલીલ, ન્યાયની દલીલ અને આત્માની અભૌતિકતાની દલીલ (બુરહાને તૌહીદ, બુરહાને સિદક, બુરહાને ફિતરત, બુરહાને હરકત, બુરહાને હિકમત, બુરહાને રહમત, બુરહાને હકીકત, બુરહાને અદાલત, બુરહાને તજરરૂદે રૂહ).

આજ્ઞાકારી સત્યની દલીલ

મઆદ ની આવશ્યકતા માટેનું એક કારણ આજ્ઞાકારી કારણ છે. જ્યારે આપણે જાણી લીધું અને સ્વીકાર્યું કે કુરઆન અલ્લાહનો કલામ છે, ત્યારે જ્યારે અલ્લાહે કુરઆનમાં અનેક વાર કહ્યું છે કે મઆદ (પુનરુત્થાન) છે અને તે મનુષ્યને એકત્રિત કરશે, તો પછી મઆદ ખરેખર થશે. મોહમ્મદ તકી મિસ્બાહ યઝદીના મતે, કુરઆનની લગભગ બે હજાર આયતો સીધી અને પરોક્ષ રીતે કિયામતની ઘટનાનો સંદર્ભ આપે છે. જવાદી આમલીના કથન અનુસાર, જ્યારે અલ્લાહે, જે સૌથી સત્યવાદી છે, મઆદ ની ઘટના વિશે બોલ્યા છે, તો નિશ્ચિત રીતે મઆદ ખરેખર થશે.

કહેવાય છે કે અશારિયા (અશ્અરી) મઆદ ની ઘટના નકલી દલીલો એટલે કે કુરઆન અને સુન્નત દ્વારા સાબિત કરે છે, તર્ક અને તાર્કિક કારણો દ્વારા નહીં.

બુરહાને ફિતરત

ફિતરતનો અર્થ સર્જન, સ્વભાવ, મૂળ અને મૂલ્યવાન પથ્થર છે જે દરેક પ્રાણી તેના સર્જનની શરૂઆતમાં ધરાવે છે. આ દલીલમાંથી નીચેની મુખ્ય બાબતો મળી આવે છે:

• મનુષ્યની ફિતરતમાં, શાશ્વત વિશ્વ અને જીવન માટે પ્રેમ અને ઇચ્છા અને નાશ અને વિનાશ માટેની નાપસંદગી મૂકવામાં આવી છે.
• મનુષ્યની અંતરાત્મામાં અને ફિતરતમાં જે કંઈ મૂકવામાં આવ્યું છે તે સત્ય અને સાચું છે અને નકામું નથી.
• મનુષ્યની અમરતા અને અસ્તિત્વ માટેની ઇચ્છા અને પ્રેમ, એક શાશ્વત અને વિનાશથી સુરક્ષિત વિશ્વના અસ્તિત્વનો પુરાવો છે.
• આ કુદરતી વિશ્વ અસ્તિત્વ અને અમરતાની યોગ્યતા અને ક્ષમતા ધરાવતું નથી.
• તેથી જો એવો કોઈ બીજો વિશ્વ ન હોય જે અસ્તિત્વની ક્ષમતા ધરાવતો હોય, તો મનુષ્યની ફિતરતમાં મૂકવામાં આવેલી અમરતાની ઇચ્છા અને મનુષ્યની અમરતાની ઇચ્છા ખોટી અને નકામી થઈ જશે.
• કુદરતમાં ખોટું અસ્તિત્વમાં નથી; કારણ કે તે ડહેાપણ ભરેલા અલ્લાહની રચના છે. તેથી એક શાશ્વત વિશ્વ અને જીવન અસ્તિત્વમાં છે.

બુરહાને હિકમત

આ દલીલના વિવિધ સ્વરૂપો છે. આ દલીલના એક સ્વરૂપ મનુષ્ય અને વિશ્વના સર્જનના ઉદ્દેશ્ય પર આધારિત છે. આ સ્વરૂપ મુજબ:

• પારલૌકિક જીવન મનુષ્ય અને વિશ્વના સર્જનનું અંતિમ લક્ષ્ય અને ઉદ્દેશ્ય છે.
• જો એવો કોઈ વિશ્વ અસ્તિત્વમાં ન હોય, તો મનુષ્ય અને વિશ્વનું જીવન ફક્ત આ જ સાંસારિક જીવન સુધી મર્યાદિત થઈ જશે અને મનુષ્યનું સર્જન નિરર્થક અને ખોટું થઈ જશે; કારણ કે આ વિશ્વ અને તેની ઘટનાઓ નાશવંત છે.
• મહેરબાન અલ્લાહ અને નિરર્થક અને બિનજરૂરી કામ કરવાથી પવિત્ર છે.
• તેથી આ સાંસારિક જીવન અને મનુષ્યના સર્જનનું લક્ષ્ય હોવા માટે આ ભૌતિક વિશ્વ પછી એક બીજા વિશ્વનું અસ્તિત્વમાં હોવું જરૂરી છે.

સૂરએ મુમિનૂનની આયત 115, સૂરએ સ્વાદની આયત 27 અને સૂરએ દુખાનની આયત 38 અને 39 જેવી આયતોને આ કારણનો સંદર્ભ આપતી ગણાવવામાં આવી છે.

બુરહાને અદાલત

આ દલીલ, જે ઈલાહી ન્યાય પર આધારિત છે, નીચે મુજબ છે:

• અલ્લાહના ગુણોમાંનો એક ગુણ ન્યાય છે અને આ વિશ્વ ન્યાય પર સ્થાપિત થયેલ છે.
• મનુષ્ય આ દુનિયામાં સારા અને ખરાબ કામો પસંદ કરવા અને કરવામાં સ્વતંત્ર અને સ્વાયત્ત છે.
• સ્વાયત્તતાના પરિણામે, મનુષ્યોનો એક વર્ગ અલ્લ્લાહ અને સારા માર્ગમાં તેમની ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરે છે અને એક જૂથ તેની તમામ ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ ઇંદ્રિય સુખ અને પાપને સંતોષવા માટે કરે છે.
• આ દુનિયામાં એવી ક્ષમતા નથી કે મનુષ્યો તેમનાં કાર્યોના પરિણામો સંપૂર્ણ રીતે જોઈ શકે; ન તો સજ્જન લોકોનો સંપૂર્ણ બદલો શક્ય છે અને ન તો દુષ્ટ લોકોની સંપૂર્ણ સજા અને દંડ શક્ય છે.

તેથી અલ્લાહનો ન્યાય આદેશ આપે છે કે આ ભૌતિક વિશ્વ પછી એક બીજું ન્યાયી વિશ્વ અસ્તિત્વમાં હોવું જરૂરી છે જેથી તેમાં ન્યાયનો અમલ થઈ શકે અને દરેકના હિસાબનું સંપૂર્ણ રીતે નિકાલ થઈ શકે. આયત "أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِینَ فِی الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ كَالْفُجَّارِ؛ (શું) અમે ઈમાન લાવનારાઓ અને સારા કામ કરનારાઓને જમીનમાં ભ્રષ્ટ લોકો જેવા બનાવીશું અથવા ડરનારાઓને પાપીઓ જેવા બનાવીશું?" અને સૂરએ જાસિયાની આયત 21 અને 22, સૂરએ મુમિનની આયત 58, સૂરએ કલમની આયત 35 અને 36ને આ દલીલનો સંદર્ભ આપતી ગણાવવામાં આવી છે.

મઆદનો ઇનકાર

આયતુલ્લાહ જવાદી આમલીના મતે, વિશ્વ-દૃષ્ટિકોણ અને વિશ્વાસના મુદ્દાઓમાં ઇનકાર, જેમાં મઆદ નો સમાવેશ થાય છે, મોટેભાગે તે મુદ્દાઓની સમજની અછતમાંથી ઉદ્ભવે છે. મઆદ ના ઇનકાર કરનારાઓ પાસે મઆદ ના અર્થની ઊંડી અને ચોક્કસ કલ્પના નહોતી અને તેમનું કારણ અને તર્ક મઆદ ને અસંભવિત ગણાવવાનો હતો. તેમણે મઆદ ના ખંડન અને ઇનકાર માટે કદી પણ એક પણ કારણ પ્રસ્તુત નહોતું કર્યું.

ગફલત (અજ્ઞાનતા), ઈલાહી શક્તિ પ્રત્યેની લાપરવાઈ, અનિયંત્રિત વૃત્તિ અને જવાબદારીનો અભાવ અને આધિપત્ય અને શક્તિની ઇચ્છાને મઆદ ના ઇનકાર માટેના કારણોમાં ગણાવવામાં આવ્યાં છે. સૂરએ જાસિયાની આયત 24માં અજ્ઞાનતાનો, સૂરએ કિયામતની આયત 3-5માં અનિયંત્રિત વૃત્તિ અને જવાબદારીના અભાવના કારણનો અને સૂરએ મુમિનૂનની આયત 33-38માં શક્તિની ઇચ્છા અને આધિપત્યનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

કુદરતવાદી ફિલસૂફોને મઆદ ના સિદ્ધાંતના ઇનકાર કરનારાઓ તરીકે ગણાવવામાં આવ્યા છે. આ સમૂહના દૃષ્ટિકોણ મુજબ, મનુષ્ય એક ભૌતિક શરીર છે જે મૃત્યુ દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામે છે. બીજી તરફ, નાશ પામેલી વસ્તુની પુનઃપ્રાપ્તિ અશક્ય છે. તેથી મૃત્યુ પછી મનુષ્યની પુનઃપ્રાપ્તિ અશક્ય થઈ જશે. કેટલાક, જેમ કે ગેલેન અને તેના અનુયાયીઓ, મઆદ ના સિદ્ધાંત વિશે શંકા ધરાવતા હતા તેમ કહેવાય છે; કારણ કે તેમને શંકા હતી કે મનુષ્યનો આત્મા એક ભૌતિક શરીરનું મિશ્રણ છે જે મૃત્યુ સાથે નાશ પામે છે અથવા તે એક સાર છે જે મૃત્યુ પછી અસ્તિત્વમાં રહે છે.

મઆદ વિશેના શંકાઓ

મઆદ ની શક્યતા અને ઘટના વિશે ઇનકાર કરનારાઓ દ્વારા અનેક શંકાઓ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાંના કેટલાક નીચે મુજબ છે:

આકિલ અને માકૂલ (ખાનાર અને ખવાઈ જનાર)નો શંકા

મુખ્ય લેખ:આકિલ અને માકૂલનો શંકા

આ શંકા મુજબ, જો એક મનુષ્ય બીજા મનુષ્યનો ખોરાક બની જાય, તો શું માકૂલ (ખાઈ ગયેલ)ના ભાગો મઆદ માં, આકિલ (ખાઉ; જે વ્યક્તિએ બીજાના શરીરના ભાગો ખાધા છે)ના શરીરમાં પાછા ફરશે અથવા માકૂલ (જે વ્યક્તિનું શરીર ખાઈ ગયેલ છે)ના શરીરમાં? કોઈપણ રીતે ધારણા કરવામાં આવે, તે બેમાંથી એકનું શરીર સંપૂર્ણ રીતે, પુનરુત્થાનના દિવસે એકત્રિત થશે નહીં. આ શંકા આ રીતે પણ રજૂ કરવામાં આવી છે કે જો કોઈ કાફિર મુસ્લિમ મનુષ્યના શરીરને ખાઈ જાય, તો સાંસારિક શરીરોના એકત્રીકરણના કિસ્સામાં, મુસ્લિમ વ્યક્તિને દંડિત થવું જરૂરી થઈ જશે અને કાફિર વ્યક્તિને પુરસ્કાર મળશે.

આ શંકાના વિવિધ જવાબો આપવામાં આવ્યા છે. કેટલાક ધર્મશાસ્ત્રીઓ, જેમ કે અલ્લામા હિલ્લી, શરીરના મુખ્ય અને ગૌણ ભાગો વચ્ચે તફાવત કરીને માને છે કે દરેક વ્યક્તિના શરીરના મુખ્ય ભાગો જન્મથી મૃત્યુ સુધી અસ્તિત્વમાં રહે છે અને બીજી વ્યક્તિના શરીરના મુખ્ય ભાગમાં રૂપાંતરિત થતા નથી. આ જ મુખ્ય ભાગો મઆદ માં પાછા ફેરવવામાં આવશે. મુલ્લા સદ્રાનો માનવો છે કે મનુષ્યની ઓળખ અને સત્યતા તેના આત્માની છે, તેના શરીરની નહીં. તેથી જ, પરલોકમાં જે શરીર એકત્રિત થાય છે તે જરૂરી નથી કે તે સાંસારિક શરીર જેવું જ હોય જે મનુષ્ય અથવા પશુનો ખોરાક બની ગયું હોય; પરંતુ આત્મો જે શરીર સાથે જોડાય છે તે શરીર તે જ વ્યક્તિનું શરીર હશે. તેના મતે, શરીરોના એકત્રીકરણમાં જરૂરી એ છે કે દરેક વ્યક્તિ એકત્રિત થયેલ વ્યક્તિને જોઈને કહે કે આ તે જ સાંસારિક વ્યક્તિ છે અને તેનું શરીર પણ તે જ સાંસારિક શરીર છે.

આ શંકા ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પણ કેનિબાલિઝમ (નરભક્ષણ)નો મુદ્દો તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે અને છે.

ઇઆદએ મઅદૂમ (નાશ પામેલી વસ્તુની પુનઃપ્રાપ્તિ)નો શંકા

મુખ્ય લેખ:ઇઆદએ મઅદૂમ

નાશ પામેલી વસ્તુની પુનઃપ્રાપ્તિની અશક્યતા મઆદ ના ઇનકાર કરનારાઓના હથિયારોમાંનું એક ગણાવવામાં આવ્યું છે. આ શંકા મુજબ, મઆદ ના ઇનકાર કરનારાઓનો વિશ્વાસ હતો કે મનુષ્ય આ જ ભૌતિક શરીર છે અને મૃત્યુ સાથે નાશ પામે છે. જો તે ફરીથી જીવિત થાય, તો તે બીજો મનુષ્ય હશે; કારણ કે નાશ પામેલી અને નાશ પામેલી વસ્તુને પાછી લાવવી અશક્ય છે.

આ શંકાના જવાબમાં, સૂરએ સજદાની આયત 10 અને 11 નો સંદર્ભ આપીને કહેવામાં આવ્યું છે કે મનુષ્યની ઓળખ અને સત્યતા તેના આત્મા પર આધારિત છે, શરીર અને ભૌતિક અંગો પર નહીં. તેથી મઆદ એ નાશ પામેલી વસ્તુની પુનઃપ્રાપ્તિ નથી; પરંતુ તે આત્માનો પાછો ફેરવો છે[127]. આ શંકાના જવાબમાં, કેટલાક ધર્મશાસ્ત્રીઓએ નાશ પામેલી વસ્તુની પુનઃપ્રાપ્તિને શક્ય ગણાવી છે. તેમના મતે, નાશ પામેલી વસ્તુની પુનઃપ્રાપ્તિની અશક્યતાની ધારણા પર, મઆદ થી અર્થ ભાગોની તે સ્થિતિ અને જીવનમાં પુનઃપ્રાપ્તિ અને પાછો ફેરવો છે જે મૃત્યુ પહેલાં તેમની પાસે હતી.

અલ્લાહના જ્ઞાન અને શક્તિ વિશેનો શંકા

મુખ્ય લેખ:અલ્લાહની કુદરત

મઆદ વિશેનો એક શંકો એ છે કે મૃત લોકોને ફરીથી જીવિત કરવું મનુષ્યોના શરીરોના તમામ વિખરાયેલા ભાગોના જ્ઞાન અને ચેતનાને ધારણ કરે છે જેથી દરેક મનુષ્યના ભાગો તે મનુષ્યના શરીરમાં પાછા ફેરવવામાં આવે. આવું જ્ઞાન અને ચેતના અશક્ય છે. શરીરો કે જે માટીમાં પરિવર્તિત થઈ ગયા છે અને તેમના કણો એકબીજા સાથે મિશ્રિત થઈ ગયા છે તેને એકબીજાથી કેવી રીતે અલગ કરી શકાય? આ શંકાના જવાબમાં, સૂરએ સબાની આયત 3 માં કહેવામાં આવ્યું છે: "عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ؛ તે અદૃશ્ય વિશ્વનો જાણકાર છે, આકાશો અને પૃથ્વીમાં એક કણના વજન જેટલી પણ વસ્તુ તેનાથી ઓછી નથી, અને ન તો તેના કરતાં નાની અને ન તો મોટી, સિવાય કે તે સ્પષ્ટ પુસ્તકમાં દર્જ છે." આ શંકો તે લોકો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો છે જેઓએ અલ્લાહના અનંત જ્ઞાનને નથી ઓળખ્યું અને તેની તુલના તેમની પોતાની મર્યાદિત સમજશક્તિ સાથે કરે છે; પરંતુ અલ્લાહના જ્ઞાનની કોઈ મર્યાદા અને સીમા નથી અને અલ્લાહની તમામ વસ્તુઓ પર પૂર્ણ પકડ છે.

મઆદ (પુનરુત્થાન) વિશેનો બીજો શંકો એ છે કે અલ્લાહ મૃત લોકોને ફરીથી જીવિત કરવાની શક્તિ ધરાવે છે તે ક્યાંથી જાણી શકાય. આ શંકાના જવાબમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે અલ્લાહની શક્તિની કોઈ મર્યાદા અને સીમા નથી અને તે દરેક શક્ય ઘટના સાથે જોડાયેલી છે; જેમ કે કુરઆનમાં કહેવામાં આવ્યું છે: "وَ اللَّهُ‏ عَلى‏ كُلِ‏ شَيْ‏ءٍ قَدِير؛ અલ્લાહ દરેક વસ્તુ પર સમર્થ છે" તેના ઉપરાંત, પુનઃસર્જન જો પ્રથમ સર્જન કરતાં સરળ ના હોય તો, તેનાથી વધુ કઠિન નહીં હોય. કુરઆનની આયતોમાં પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે જે અલ્લાહે તમને પહેલી વાર સર્જ્યા છે, તે જ અલ્લાહ તમને મૃત્યુ પછી ફરીથી પાછા લાવશે.

પુસ્તક સૂચિ

મોહમ્મદ નઈમ તાલેખાની લિખિત પુસ્તક "મનહજ અલ-રશાદ ફી મઅરિફત અલ-મઆદ".

કિતાબ:મનહજ અલ-રશાદ ફી મઅરિફત અલ-મઆદ, લેખક મોહમ્મદ નઈમ તાલેકાની

મઆદ (પુનરુત્થાન)નો મુદ્દો સામાન્ય રીતે ધર્મશાસ્ત્રીય પુસ્તકો અને વ્યાખ્યાત્મક પુસ્તકો માં એક ભાગ રોકે છે; પરંતુ તેના ઉપરાંત, તેની ફરતે અનેક સ્વતંત્ર પુસ્તકો પણ લખવામાં આવ્યા છે. "મંબઅશનાસી-એ મઆદ" (પુનરુત્થાનનું સ્ત્રોત-શાસ્ત્ર) પુસ્તકમાં, મઆદ ના વિષય પર કેન્દ્રિત 1098 પુસ્તકો, 240 થીસીસ અને 512 લેખોનો પરિચય કરાવવામાં આવ્યો છે કેટલાક પુસ્તકો નીચે મુજબ છે:

સબીલ અલ-રશાદ ફી ઇસ્બાત અલ-મઆદ" આકા અલી મુદર્રિસ તહેરાની (1234-1307 હિજરી કમરી)ની રચના: લેખકે આ રચનામાં મઆદ -એ જિસમાની (શારીરિક પુનરુત્થાન)માં મુલ્લા સદ્રાના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધમાં તેમનો વિશેષ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો છે. "મનહજ અલ-રશાદ ફી મઅરિફત અલ-મઆદ" બારમી હિજરી સદીના શિયા વિદ્વાન મોહમ્મદ નઈમ તાલેખાની દ્વારા લિખિત. "મઆદશનાસી" સૈયદ મોહમ્મદ હુસૈન હુસૈની તહેરાની: આ દસ-ખંડની પુસ્તક, અલ્લામા તહેરાનીના મઆદ અને તેનાથી સંબંધિત મુદ્દાઓ પરના ભાષણોની શ્રેણી છે. તેમની ચર્ચાઓમાં કુરઆનની આયતો, હદીસો, મઆદ ના ફિલસૂફી અને સૂફી વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. "મઆદ દર કુરઆન" (કુરઆનનું વિષયવાર વિવરણ, ભાગ 4 અને 5) અબ્દુલ્લાહ જવાદી આમલી: આ પુસ્તક કુરઆનના વિષયવાર વિવરણની સભાઓમાં આયતુલ્લાહ જવાદી આમલીના ભાષણોનો સંગ્રહ છે, જેમાં મઆદ ની ચર્ચાઓ બે ખંડોમાં પ્રસ્તુત કરવામાં આવી છે. "મઆદ-એ ઇનસાન વ જહાન" જાફર સુબ્હાની: આ પુસ્તક ઇસ્લામી માન્યતાઓના છ-ખંડના સંગ્રહનો છઠ્ઠો ભાગ છે, જે પહેલી વાર 1358 શમ્સીમાં સદ્રા પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત થયો હતો. "મઆદશનાસી" પુસ્તક પણ આયતુલ્લાહ સુબ્હાનીના "અલ-ઇલાહિયાત અલા હદા અલ-કિતાબ વ અલ-સુન્નહ વ અલ-અક્લ" પુસ્તકમાં મઆદ વિશેની ચર્ચાઓ છે જે અલી શીરવાનીના પ્રયત્નો દ્વારા અનુવાદિત કરવામાં આવી છે અને એક સ્વતંત્ર પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત થયું છે. હુસૈન મુઝાહિરીની "મઆદ દર કુરઆન", નાસિર મકારિમ શીરાઝીની "મઆદ વ જહાન પસ અઝ મર્ગ", ઇબ્રાહીમ અમીનીની "મઆદ દર કુરઆન", ગુલામ હુસૈન ઇબ્રાહીમી દીનાનીની "મઆદ", શમ્સ અલ-દીન રબીઈ (તફસીર અલ-મીઝાનમાં અલ્લામા તબાતબાઈની મઆદ પરની ચર્ચાઓ) દ્વારા સંકલિત "મઆદ દર અલ-મીઝાન", મુરતઝા મુતાહરીના ભાષણોનું લિખિત સ્વરૂપ "મઆદ", મોહમ્મદ તકી ફલસફીની ત્રણ-ખંડની "મઆદ અઝ નઝર-એ રૂહ વ જિસમ", સૈયદ કમાલ હૈદરીની "અલ-મઆદ; રવિયહ કુરઆનીયહ" અને અબ્દ અલ-નબી નમાઝીની "મઆદ અઝ દીદગાહ-એ આયાત વ રિવાયાત" મઆદ પરની અન્ય રચનાઓ છે.

સંબંધિત વિષયો તજર્રુદ-એ નફ્સ (આત્માની અભૌતિકતા) તનાસુખ (પુનર્જન્મ)

સ્રોતો

• આશતિયાની, સૈયદ જલાલ અલ-દીન, શરહ બર ઝાદ અલ-મુસાફિર, કુમ, બુસ્તાને કિતાબ, પહેલી આવૃત્તિ, 1381 શમ્સી.
• આશતિયાની, મીર્ઝા અહમદ, લવામિઅ અલ-હકાઇક ફી ઉસૂલ અલ-અકાઇદ, તહકીક: મોહસિન આશતિયાની, કુમ, કોંગરેહ અલ્લામા આશતિયાની, 1390 શમ્સી.
• ઇબ્રાહીમઝાદેહ, અબ્દુલ્લાહ અને અલીરેઝા અલી-નૂરી, અદયાને ઇલાહી વ ફિરક-એ ઇસ્લામી, કુમ, ઇનતિશારાતે તહસીન, બીજી આવૃત્તિ, 1383 શમ્સી.
• ઇબ્ને સીના, હુસૈન ઇબ્ન અલી, અલ-શિફા (અલ-ઇલાહિયાત), કુમ, મક્તબત-એ આયતુલ્લાહ મરઅશી, 1404 હિજરી.
• અખવાન મુકદ્દમ, ઝહરા અને અન્ય, મંબઅશનાસી-એ મઆદ, તેહરાન, દાનેશયારાને ઇરાન, પહેલી આવૃત્તિ, 1395 શમ્સી.
• અરદબીલી, સૈયદ અબ્દુલ્ગની, તકરીરાત-એ ફલસફએ ઇમામ ખોમેની, તેહરાન, મુઅસ્સસએ તન્ઝીમ વ નશરે આસારે ઇમામ ખોમૈની, પહેલી આવૃત્તિ, 1381 શમ્સી.
• બહરાની, ઇબ્ને મેયસમ, કવાઇદ અલ-મરામ ફી ઇલમ અલ-કલામ, કુમ, મક્તબત-એ આયતુલ્લાહ અલ-ઉઝમા મરઅશી નજફી, 1406 હિજરી.
• પીટરસન, માઇકલ અને અન્ય, અકલ વ એતિકાદ-એ દીની; દારામદી બર ફલસફએ દીન, તર્જુમએ: અહમદ નરાકી અને ઇબ્રાહીમ સુલતાની, તેહરાન, તરહ-એ નો, 1376 શમ્સી.
• તફ્તાઝાની, સઅદ અલ-દીન, શરહ અલ-મકાસિદ, તહકીક: અબ્દુર રહમાન ઉમૈરહ, અફસત કુમ, અલ-શરીફ અલ-રેઝી, પહેલી આવૃત્તિ, 1409 હિજરી.
• તૌફીકી, હુસૈન, આશનાઈ બા અદયાને બોઝોર્ગ, તેહરાન-કુમ, સમત-તાહા, દસમી આવૃત્તિ, 1386 શમ્સી.
• તીસન, હેન્રી, ઇલાહિયાતે મસીહી, તર્જુમએ: ટી. મિકાઇલીયાન, તેહરાન, ઇનતિશારાતે હયાતે અબદી, તારીખ વગર.
• જવાદી આમલી, અબ્દુલ્લાહ, તફસીર-એ મવઝૂઈ-એ કુરઆન-એ કરીમ (ભાગ 4): મઆદ દર કુરઆન (1), તહકીક વ તન્ઝીમ: અલી ઝમાની કુમશેઈ અને અલી ઇસ્લામી, કુમ, મરકઝે નશરે ઇસરા, ગ્યારહમી આવૃત્તિ, 1395 શમ્સી.
• હુસૈની તહેરાની, સૈયદ મોહમ્મદ હુસૈન, મઆદશનાસી, મશહદ, નૂર-એ મલકૂત-એ કુરઆન, 1427 હિજરી.
• હુસૈની શહરૂદી, સૈયદ મુરતઝા અને ફખ્ખાર નોઘાની, વહીદહ, "હુવીયત-એ શખ્સી", ફસલનામએ અન્દેશએ દીની, ક્રમાંક 29, ઝમિસ્તાન 1387 શમ્સી.
• ખાતમી, સૈયદ અહમદ, ફરહંગ-એ ઇલમ-એ કલામ: શરહ-એ લુગાત વ ઇસ્તિલાહાત વ એલામે ઇલમે કલામ, તેહરાન, નશરે સબા, 1370 શમ્સી.
• ખુશ સોહબત, મુરતઝા, "મઆદ-એ જિસમાની અઝ મનઝર-એ અલ્લામા તબાતબાઈ બા તઅકીદ બર તફસીર અલ-મીઝાન", કુમ, મજલ્લએ મઅરિફત-એ કલામી, ક્રમાંક 12, બહાર વ તાબેસ્તાન 1393.
• સુબ્હાની, જાફર, અલ-ઇલાહિયાત અલા હદા અલ-કિતાબ વ અલ-સુન્નહ વ અલ-અક્લ, કુમ, મુઅસ્સસએ ઇમામ સાદિક(અ.સ), 1413 હિજરી.
• સુબ્હાની, જાફર, મઆદશનાસી, મુકદ્દિમહ વ તર્જુમએ: અલી શીરવાની, કુમ, દાર અલ-ફિકર, ચોથી આવૃત્તિ, 1387 શમ્સી.
• સુબ્હાની, જાફર, મઆદ-એ ઇનસાન વ જહાન, ઇનતિશારાતે મક્તબ-એ ઇસ્લામ, બીજી આવૃત્તિ, 1373 શમ્સી.
• સુબ્હાની, જાફર, મંશૂર-એ જાવિદ, કુમ, મુઅસ્સસએ ઇમામ સાદિક(અ.), પહેલી આવૃત્તિ, 1383 શમ્સી.
• સુબ્હાની, મોહમ્મદ તકી અને રેઝા બિરંજકાર, મઆરિફ વ અકાઇદ 1 વ 2 (ત્રીજી આવૃત્તિ), કુમ, મરકઝે મુદીરિયતે હૌઝએ ઇલમિયા, પાંચમી આવૃત્તિ, 1397 શમ્સી.
• તુસી, ખ્વાજા નસીર અલ-દીન, તજરીદ અલ-એતિકાદ, તહકીક: હુસૈની જલાલી, કુમ, દફ્તરે તબલીગાતે ઇસ્લામી, પહેલી આવૃત્તિ, 1407 હિજરી.
• અલ્લામા હિલ્લી, હસન ઇબ્ને યૂસુફ, અલ-બાબ અલ-હાદી અશર મઅ શરહૈહ અલ-નાફિઅ યૌમ અલ-હશર વ મિફ્તાહ અલ-બાબ, શરહ વ તવઝીહ: ફાઝિલ મિકદાદ અને અબુ અલ-ફતહ ઇબ્ને મખ્દૂમ, તેહરાન, મુઅસ્સસએ મુતાલેઆતે ઇસ્લામી, 1365 શમ્સી.
• અલ્લામા હિલ્લી, હસન ઇબ્ને યૂસુફ, કશફ અલ-મુરાદ ફી શરહ તજરીદ અલ-એતિકાદ, તસ્હીહ વ તઅલીકઃ હસન હસનઝાદેહ આમલી, કુમ, મરકઝૅ અલ-નશર અલ-ઇસ્લામી, ચોથી આવૃત્તિ, 1413 હિજરી.
• ફખરે રાઝી, મોહમ્મદ ઇબ્ને ઉમર, અલ-અરબઈન ફી ઉસૂલ અલ-દીન, કાહેરા, મક્તબત અલ-કુલીયાત અલ-અઝહરીયા, પહેલી આવૃત્તિ, 1986 ઈસવી.
• ફય્યાઝ લાહીજી, મુલ્લા અબ્દુર રઝ્ઝાક, ગોહર-એ મુરાદ, તેહરાન, નશર-એ સાયહ, પહેલી આવૃત્તિ, 1383 શમ્સી.
• ફય્યાઝી, ગુલામરેઝા અને મહદી શુકરી, "મઆદે જિસમે ઉન્સરી (દલાઈલ-એ નકલી વ નકદ-એ દીદગાહ-હાએ રકીબ)", ફસલનામએ મઅરિફત-એ કલામી, વર્ષ 3, ક્રમાંક 2, પાઇઝ વ ઝમિસ્તાન 1391 શમ્સી فیاضی، غلامرضا و مهدی شکری، «معاد ‌جسم عنصری (دلایل نقلی و نقد دیدگاه‌های رقیب).
• મારી, માઇકલ જે. અને માઇક સી. રે, દારામદી બર ફલસફએ દીન, તર્જુમએ: સઈદ આબેદી, તેહરાન, નશરે નૈ, પહેલી આવૃત્તિ, 1398 શમ્સી.
• મજલિસી, મોહમ્મદ બાકિર, હક્ક-એ યકીન, તેહરાન, ઇનતિશારાતે ઇસ્લામિયા, 1386 શમ્સી.
• મેસ્લિન, કીત, દારામદી બર ફલસફએ ઝહન, તર્જુમએ: મહદી ઝાકિરી, કુમ, પઝુહિશગાહ-એ ઉલૂમ વ ફરહંગ-એ ઇસ્લામી, બીજી આવૃત્તિ, 1391 શમ્સી.
• મિસ્બાહ યઝદી, મોહમ્મદ તકી, આમોઝિશે અકાઇદ, તેહરાન, મુઅસ્સસએ ઇનતિશારાતે અમીર કબીર, અઢારમી આવૃત્તિ, 1384 શમ્સી.
• મિસ્બાહ યઝદી, મોહમ્મદ તકી, ઇનસાનશનાસી દર કુરઆન, તદવીન વ તન્ઝીમ: મહમૂદ ફતહ અલી, કુમ, મુઅસ્સસએ આમોઝેશી વ પઝુહિશીએ ઇમામ ખોમૈની, નવમી આવૃત્તિ, 1401 હિજરી.
• મુતાહરી, મુરતઝા, મજ્મુઆ-એ આસાર, તેહરાન, ઇનતિશારાતે સદ્રા, 1390 શમ્સી.
• મકારિમ શિરાઝી, નાસિર, પયામે કુરઆન, તેહરાન, દાર અલ-કુતુબ અલ-ઇસ્લામિયા, નવમી આવૃત્તિ, 1386 શમ્સી.
• મેકગ્રાથ, આલિસ્ટર, દરસનામએ ઇલાહિયાતે મસીહી (ભાગ 1/ ત્રીજી આવૃત્તિ), તર્જુમએ: બેહરૂઝ હદાદી, કુમ, મરકઝે મુતાલેઆત વ તહકીકાત-એ અદયાન વ મઝાહિબ, પહેલી આવૃત્તિ, 1384 શમ્સી.
• મુલ્લા સદ્રા, મોહમ્મદ ઇબ્ન ઇબ્રાહીમ, અલ-હિકમત અલ-મુતઆલિયા ફી અલ-અસફાર અલ-અરબઅ અલ-અકલિયા, બેરૂત, દાર અહયાઅ અલ-તુરાસ, ત્રીજી આવૃત્તિ, 1981 ઈસવી.
• નમાઝી, અબ્દુલ નબી, મઆદ અઝ દીદગાહ-એ આયાત વ રિવાયાત, કુમ, તહસીન, બીજી આવૃત્તિ, 1385 શમ્સી.
• હ્યુમ, રોબર્ટ, અદયાને ઝિન્દેહ-એ જહાન, તર્જુમએ: અબ્દુર રહીમ ગવાહી, તેહરાન, દફ્તરે નશરે ફરહંગ-એ ઇસ્લામી, ત્રીજી આવૃત્તિ, 1373 શમ્સી.
• Baker, Lynne Rudder, «Death and the Afterlife», The Oxford handbook of philosophy of religion, Edited by William J. Wainwright, New York, Oxford University Press, 2005.
• Baker, Lynne Rudder, «Material Persons and the Doctrine of resurrection», Faith and Philosophy, Vol. 18, NO. 2, April 2001.
• Merricks, Trenton, «the Resurrection of the Body and the Life Everlasting», In: Reason for the Hope Within, ed. Michael J. Murray, Wm. B. Eerdmans Publishing Co, 1999.